Қмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы




Скачать 85.18 Kb.
НазваниеҚмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы
Дата конвертации18.01.2013
Размер85.18 Kb.
ТипДокументы
ҚММУ Ф 4/3-04/02

ҚММУ БЕ 4/02

2007 ж. 14 маусымдағы

ҚазММА жанындағы

ОӘК №6 НХ

Қарағанды мемлекеттік медицина университеті

Молекулярлық биология және медициналық генетика кафедрасы


Дәріс

Тақырыбы 27: «Мутацияның патологиялық эффектері. Хромосомалық мутациялар».

Пән: Молекулярлық биология және медициналық генетика
Мамандығы: 5В130100 «Жалпы медицина»

Курс: 1

Уақыты: 50 мин.

Қарағанды 2012

Молекулалық биология және медициналық генетика кафедрасының отырысында бекітілген
«31» 08 2012ж. №1 хаттама
Молекулярлық биология және

медициналық генетика каф. меңг.: Б.Ж. Құлтанов

Дәрістің құрылымы
Тақырыбы: «Мутацияның патологиялық эффектері. Хромосомалық мутациялар».

Мақсаты: Мутацияның патологиялық аурулары, хромосомалық мутацияның жіктелуін оқып білу.
Дәрістің жоспары:

  1. Хромосомалық мутацияның жіктелуі

  2. Хромосома құрылымының өзгеруі, оның түрлері, мінездемесі.

  3. Хромосома санының өзгеруі, онын түрлері, мінездемесі.


Дәріс тезистері
Хромосомдық мутация.

Хромосомдық мутация хромосоманың сандық мутацияға ұшырауын, (немесе геномды мутация) хромосоманың макроқұрлысын салыстырады. Хромосомдық мутация мейоз және митоз кезінде қателіктерінің нәтижесінде болуы мүмкін.

Хромосоманың құрылымдық өзгеруі. Мутация кезінде хромосоманың құрылымдық өзгерісі, хромосоманың немесе хроматидтің бірікпей үзілуі түзіледі. Гендердің жиынтығының өзгеруінің,гендердің орналасуынан тууы.Хромосомды және хроматидті қайта құрылуы көбіне абберациямен.Мутация кезінде қайта құрылуы кезінде әсерін тигізеді,көбіне делеция,инверсия,дупликация және транслокация жайылуы.Инверсия және транслокация кезінде ген локусының жоғалуысыз ал, делеция және дупликация гендердің локусының мөлшері өзгереді.

Хромосомды қайта құрылуы хромосомды ішілік және хромосома аралық бөледі.

Хромосомды ішілік қайта құрылуы делеция, дупликация, инверсия, инсерция, изохромосомды, сақина тәрізді хромосома.

Делеция дегеніміз-хромосоманың бір бөлшегінің жоғалуы. Делеция бір немесе бірнеше генді локусты тасымалдайтын хроматидтің немесе хромосоманың сегментің жоғалтылуы делециямен байланысты болады. Бұл өте қауіпті хромосомалардың макро-қауіптілігі формасы болып табылады. Гаплоидты ағзаларда жайылмалы делеция бөлшекті болады. Диплоидты ағзалардың тиімділігі делецияға тәуелділігі: делегировалықгендердің мөлшері сандық мұқтаждық өнімдері осы гендердің орны мен қызметі гендердің бағытталған гендердің топтары және т.б. Диплоидты ағза, гомозиготалы берілген делецияның өмір суруге қабілетсіз. Делеция 2-ге бөлінеді.1 түрі соңғы делеция-деп аталады және теломерін айырылады. 2 түрі интерстицильді деп аталады да хромосоманың қандайда бір бөлігі үзіледі. Клиникалық цитогенетикалық тұрғыдан қарағанда делеция гомологиялық хромосома ішінде бір бөліктің жетіспеуі немесе осы бөлік бойынша моносомияны білдіреді.

Дупликация- дегеніміз бір немесе бірнеше гендерден құралған хромосома сегментінің екі еселенуін айтамыз. Осы хромосомалардың сегменті бірнеше рет екі еселенуі мумкін. Соңғы кездері дупликация ісік жасушаларының даму механизімінің себептері ретінде қарайды. Сонымен қатар дупликация аурудың летальді жағдайға немесе бедеулікке алып келеді. Клинико- цитогенетикалық көз қарас тұрғыдан гомологиялық хромосома ішінде дупликация бір бөліктің көбеюі немесе осы бөлік бойынша трисомияны білдіреді.

Инверциялар- хромосома бөлшектерінің теріс(180-қа) айналуы. Хромосомалардың құрылымдық өзгерулері негізінен көптеген даму ақауларына немесе ұрықтың өлуіне әкеледі. Егер де инвертирленген сегмент құрамында центросома болмаса,онда мұндай инверсия перицентриалық ал, егер болса онда перицентриялық деп аталады. Көп жағдайда инверсия фенотипті қасиеттерімен жүрмейді дегенмен тұқым қуалаушы аномалиялар бар. Инверсия мейозға әсер тигізіп гибридтердің фертильдік қасиетін төмендетеді.

Инсерция – бұл хромосомаларға қосылуы. Бұл қосылу хромосомалардың 2 хромосоманың ортасында кездесуі мүмкін. Сақина хромосома бұл хромосоманың сақина тәрізді түзіліп қос теломерлерінің ажырауы. Әке-шешесінің біреуінін берілген сақиналы хромосомасы бар индивидта хромосоманың 2 –бөлігі бойынша моносомия пайда болады.

Изохромосома- Бұл екі бірдей иықты хромосоманы айтамыз. Екі бірдей иықты гомологиялық хромосоманың қосылуынан пайда болады. Индивидта изохромосоманың түзілу механизімінің әртүрлі болғанымен хромосомдық патология анықталаы.Себебі: бір уақытты немесе біртіндеп, моносомиямен трисомияны тудырады.

Жақында адамда ата-анасынан берілген хромосомиялық мутация жана турі анықталды мұндай жағдайда индивидта жалпы хромосоманың саны қалыпты тек бір жұбы ғана ата-анасінікі болады. Қазіргі жағдайда осы феномен зерттелуде. Бұл мынадай жағдаймен сипатталады. Гаметогенез кезінде екі хромосоманың ажырамауынан пайда болады. Дисомия ұрықтану кезінде трисомияға алып келеді. Әлі анықталмаған жағдайға байланысты 3-ші хромосома бөліну сатысының ерте кезеңінде элиминирленеді. Егер бұл хромосома қалыпты гаметаның хромосомасы болса, онда ұрықта ата-ананың біреуінің екі хромосомасы қалады.

Хромосома аралық қайта құрылуларға транслокация және робертсондық қайта құрылулар жатады.

Транслокация- дегеніміз гомологиялық және гомологиялық емес хромосома бөліктерінің аламсуын айтамыз. Транслоцирленген –сегмент өзінің хромосомасынан басқа соңына немесе гомологиялық емес хромосомаға қосылады.

Робертсондық қайта құрылулар. Мутацияның 2-түрі бар. Орталық қосылу және орталық бөлім. Орталық қосылуда 2-гомологиялық емес хромосома метацентриялық хромосома түзе отырып центромерді өзіне қосып бірігеді. Орталық бөлінуде бір метоцентрия хромосома 2-центромер түзе отырып. 2-акроцентримияға бөлінеді. Робертсон мутация бұл түрі өсімдіктерде кездеседі.

Хромосомдық мутацияның 3 түрі белгілі: полиплоидия, гаплоидия, гетероплоидия.

Полиплоидия-гаплоидты хромосомалар жиынтығынын көбеюіне байланысты хромосомалар мутацияның түрі. Сонымен қатар триплоидия (3n), тетраплоидия (4n), пентаплоидия (5n) түрлері бар. Полиплоидия цитокенездің аяқталмауынан туатын хромосома репликацияға байланысты (4n), Мейоз кезінде хромосомалар бөлінбей диплоидтық гормондар түзіліп, сонымен қатар мұндай гамета (2n) гаплоидты гаметамен қосылады (2n+1n). Полиплоидтер өсімдіктерде кездеседі. Барлық үштен бір бөлігі полиплоидта мыс; сұлы негізгі гамета саны n=7, соматикалық саны (2n=14,28,42). Жануарларда полиплоидия тек гермафроид түрлерінде кездеспесе аз жағдайда кездеседі.

Полиплоидияның 2 механизмі бар: автополиплоидты (хромосомның бір түрі), аллоплоидты (әртүрлі хромосомдардың түрлері кездеседі). Аллоплоидтыны жасанды жолмен алады. 1928 жылы Карпеченко капустаның гибридін аллоплоидты жолмен алды. Осы жолмен алғанда полиплоидты жұп хромосоманың жиынтығының көбею жолы, тақ залалсыздандырылған. Өсімдіктерде вегетативті көбею соңғы кездерде көп қолданылады. Өсімдіктерді сұрыптаған кезде бананның ұрығы сүйексіз түзіледі. Адамдардың жасушаларында гигантты полиплоидты ядро кездеседі, мысалы, бүйректе, бауырда. Гаплоидты жиынтық көбінесе өсімдіктер мен жануарларда кездеседі.

Анеуплоидия немесе гетероплоидия – бұл мутация бір немесе бірнеше хромосомалардың қосылуынан немесе жойылуынан қалыпты мөлшердегі хромосомалардың бұзылуына алып келеді. Нуклеосомик дегеніміз (2n-2) жұбының екі гомологиялық хромосомалары болмайтын ағзалар. Моносомиктерде гомологиялық хромосомалардың бір жұбы болмайды. Полисомия кезінде хромосомалардың бірі 2 гомологиялық үлгілерден көбірек келтірілген. Үш үлгісі бар хромосомды ағзаларды трисомиктер деп атайды (2n+1), ал төрт үлгімен тетрасомиктер (2n+2). Гетероплоидия кезінде хромосомалардың жалпы мөлшері ғана емес, генетикалық материалдың жалпы мөлшері де өзгереді. Себептері – мейоз кезіндегі хромосомалардың ажырамауының қателіктері.

Хромосомды патологиялар негізі 3 принцип бойынша жіктеледі.

1-ші - нақты хромосоманы есептегенде хромосомды мутацияның мінездемесі. Бұл принципті этиологиялық деп атауға болады.

2-ші – бұл жасушалардың түрлерінің анықтамасы. Гаметалық мутацияның толық формасы хромосомды аурулардың гамета мен зиготада болатын өзгерістерінен туады. Индивидтің барлық жасушаларында тұқымқуалаушылық гаметаның хромосомды аномалиясы туады. Мутацияда зигота процесі кезінде әртүрлі кезеңдерінде бөліну (осы мутацияларды соматикалық деп атайды). Гаметалардан айырмашылығы бар. Бластомер бөлімінде қалыпты генетикалық конституциясы, кейбір бөлімдері патологияға ұшырауы мүмкін. Осы хромосомды аурулардың жоғарыда айтылып кеткен формаларын мозаикалық хромосомды аурулар деп атауға келеді. Мозаикалық формалардың 10 %-і аномальды түрде кездеседі.

3-ші – мутацияның әсерінен анықталған ұрпақтың әсерінен пайда болады. Бұл мутация гаметасы сау ата-аналардың мутация процесі кезінде кездейсоқ жағдайда аномалия тууы мүмкін(ұрпақтан қалу және жанұялық формасы). Осы жағдайларды нақты анықтау үшін диагностика әдістерімен анықтау қажет: 1) мутацияның түрі, 2) хромосоманың бүтіндігі, 3) толық және мозаикалық формасы, 4) кездейсоқ жағдайлардағы тұқымқуалаушылық формаларының аурулардың түрлері. Осы диагностика арқылы пациенттің цитогенетикалық зерттеулерін жүргізуге тура келеді.

Хромосомды аурулардың әртүрлі формадағы түрлері, көбеюі, зақымдалуы, аурудың әртүрлі формаларында дамуы, ақыл-естің дамымай қалуы, иммунды, эндокринді, жүйке жүйесі, тағы да көптеген аурулардың дамуы мүмкін. Мозаикалық формасында аурулар жеңіл түрде өтеді. Бұл жағдайда, генетикалық дисбалансты жартылай компенсациялайтын қалыпты клеткалардың болуы түсіндіреді, деген болжам бар.

Хромосомды аурулары бар адамдардағы цитогенетикалық зерттеулер менаурудың көрініс бері ерекшеліктерін салыстыру, бірқатар жалпы заңдылықтарды бөлуге мүмкіндік береді:

1. Хромосомды мутациялар (оның түріне тәуелсіз) ағзаның дамуының бұзылыстарына алып келеді.

  1. Ағзаның дамуының бұзылысы көрінуінің дәрежесі хромосомды дисбаланстың көбеюіне байланысты.

  2. Дисбаланс кіші хромосомалармен салыстырғанда ірі хромосомаларда ауыр түрде көрінеді.

  3. Патологиялық процеске индивидуальды хромосомалардың қатысуы әртүрлі. Егер хромосомада генетикалық активсіз гетерохроматиндердің жиынтығы тым көбірек болса, тірі туылған балалардың популяциясының хромосомасының қайта құрылуы жиі кездеседі. Осы бойынша хромосомалардың толық трисомиясы былай түсіндіріледі: 8,9,13,18,21,Х,Ү.

  4. Клиникалық көрінісінде хромосомардың зақымдалуы аса көп көрінбейді.

  5. Балаларда аутосомның қайта құрылуы кезінде ата-аналарының жынысы мен жастарына тәуелді. 40 жастағы және одан да жоғары жастағы әйелдердің 13,18,21 хромосомалық трисомиялар бойынша балаларды туу мүмкіншілігі 19-24 жастағылармен салыстырғанда едәуір көп. Керісінше 19 жастағы жас әйелдер моносомиясы бар қыз балаларды жиі туады. Даун синдромы мейоз процесінде 21-ші хромосоманың ажырамауы кезінде әйелдерде 3 есе жиі кездеседі. Мейоздың бірінші бөлінуінде ер адамдарда 5 рет жиі кездеседі.Үлкен жастағы ер адамдарда кіші балаларға қарағанда Дауна синдромы жас жігіттерде жиі кездеседі. Хромосоманың қайта құрылуының бұзылуы еркектердің гаметаларымен салыстырғанда әйелдерге жиі беріледі.

  6. Хромосомалардың қайта құрылуының бұзылуында жаңа туған балада хромосомды синдромдар осы жанұяда қайталанып беріліп тұрады.

Көрнекілік материал: презентация

Әдебиет:

Негізгі

1. С.А.Әбілаев. Молекулалық биология және генетика: Оқулық.- Шымкент: "Асқаралы" баспасы, 2008.- 424 с.

2. С.А.Әбілаев. Молекулалық биология және генетика: Оқулық.- 2-ші, түзет. Ж. Толық, 2010.- 388 б.

Қосымша:

1. Бегімқұл Б. Медициналық генетика негіздері: оқулық.- Астана: Фолиант, 2008.- 336 с.

2. Е. Куандыков, С.А. Әбілаев. Медициналық биология және генетика.- Алматы: НАS

Бақылау сұрақтары:

  1. Хромосомалық патологиялардың негізі принциптерін .

  2. Хромосома аралық мутациялар.

  3. Хромоосм ішілік мутациялар.

Похожие:

Қмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы iconҚмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы
Молекулалық биология және медициналық генетика кафедрасының отырысында бекітілген
Қмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы iconҚмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы
Молекулалық биология және медициналық генетика кафедрасының отырысында бекітілген
Қмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы iconҚмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы
Молекулалық биология және медициналық генетика кафедрасының отырысында бекітілген
Қмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы iconҚмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы
Молекулалық биология және медициналық генетика кафедрасының отырысында бекітілген
Қмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы iconҚмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы
Молекулалық биология және медициналық генетика кафедрасының отырысында бекітілген
Қмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы iconҚмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы
Молекулалық биология және медициналық генетика кафедрасының отырысында бекітілген
Қмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы iconҚмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы
Молекулалық биология және медициналық генетика кафедрасының отырысында бекітілген
Қмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы iconҚмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы
Молекулалық биология және медициналық генетика кафедрасының отырысында бекітілген
Қмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы iconҚмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы
Молекулалық биология және медициналық генетика кафедрасының отырысында бекітілген
Қмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы iconҚмму ф 4/3-04/02 Қмму бе 4/02 2007 ж. 14 маусымдағы
Молекулалық биология және медициналық генетика кафедрасының отырысында бекітілген
Разместите кнопку на своём сайте:
kk.convdocs.org



База данных защищена авторским правом ©kk.convdocs.org 2012-2019
обратиться к администрации
kk.convdocs.org
Главная страница