Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі




НазваниеҚазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
страница6/15
Дата конвертации15.11.2012
Размер1.58 Mb.
ТипДокументы
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Лекция №12


Тақырыбы: Гидросфера және әлемдік су қоры

(1сағат)

Жоспар:

1.Гидросфера – географиялық қабықтың құрамдас бөлігі.

2.Табиғи сулардың пайда болуы.

3. Гидросфераның қалыптасуы және оның эволюциялық дамуы.

4.Гидросфераның көлемі және құрылымы

Лекцияның мақсаты: Гидросфера және әлемдік су қорын қарастыру.

Лекция мәтіні:

1.Гидросфера — біздің ғаламшарымыздың, (планетамыздың) су қабығы. Оны мұхиттар мен теңіздердің суы, құрлық су - өзендер, көлдер, бөгендер, мұздықтар, сон-дай-ақ литосфераның" жоғарғы бөлігіне сіңетін жер асты суы, атмосферадағы ылғал құрайды.

Жер бетінің ауданы 510 млн. км2-ге тең. Бұл аудан ның 361 млн. км2-ін немесе 71% бөлігін әлемдік мұхит алып жатыр. Ал құрлықтардың үлесіне 149 млн. км2 ay-дан немесе планетамыздың 29% бөлігі тиесілі.

Су және құрлық жер шарында біркелкі емес. Солтүстік жарты шарында құрлықтардың үлесіне 100 млн. км2 немесе 39%-і тисе, ал оңтүстік жарты шарында — 49 млн. км2 немесе 19%. Солтүстік жарты шарында су бассейні аймақтың, ауданы 155 млн. км2, яғни 61%-ке тең, ал оңтүстік жарты шарында — 206 млн. км2 немесе 81% (Әрбір жарты шарды жеке-жеке алып қарағанда).

Жер шарының су айнасы бірыңғай әлемдік мұхит; деп аталатын су көзінен тұрады. Бірқатар ерекшеліктеріне сәйкес әлемдік мұхит әр түрлі мұхиттарға, теңіздерге, шығанақтарға және бүғаздарға бөлінеді.

Бас суайрық құрлықты екі беткейге бөледі: 1) Атлант және Солтүстік Мұзды мұхиттарға құятын өзен ағындыларын құрайтын (60%) беткей; 2) Тынық және Үнді мұхиттарына құятын өзен ағындыларын құрайтын бeткей-(40%). Екінші қатардағы суайрықтарға аталған мұхиттардың ішкі алаптарының суайрықтары мен ішкі ағындылар және тұйық аймақтардың суайрықтары жатады.

Ішкі ағындылардың үлкен аймағы — Арал-Каспий, оған Еділ-Жайық, Нұра, Сырдария, Әмудария және бас­қа өзендерінің. алаптары жатады. Тұйық аймақтар қатарына Сахара, Аравия және Орталық Австралия шөлдері кіреді.

Жер бетіндегі судың жалпы қоры шамамен 1386 млн. кв.км-ге тең. Өзен арналарындағы су қоры 212Ө км3-ге тең, тұщы көлдердегі су — 91 мың км3. Тұщы жер асты суларының қоры 10,5 млн. км3 мөлшерінде депесептелсе тұщы сулардьң жалпы қоры — 3,5 млн. км3 неесе гидросфера көлемінің 2,53%-ін кұрайды. Егер, біз тұщы судың негізгі массасы мұздықтарда жиналғанын есте ұстасақ, онда адам қажетіне жұмсалатын таза тұщы судың көлемі шұғыл кемиді және шамамен гидросфераның 0,80% бөлігін құрайды.

  1. Әлемдегі су қоры

Судық түрі

Таралу ауданы млн.км2

Көлемі км3

Қабаты, м

Әлемдегі қордың бөлшегі, %

судың

жалпы

қорынан

Тұщы су қорынан

1. Әлемдік мұхит

2. Жер асты сулары (гравитациялық су және капилляр)

3. Тұщы жер асты сулары

4. Топырақ сулары

5. Мұздықтар мне тұрақты мұз қабаты оның ішінде: Антрактика

Гренландия Арктикалық аралдар

6. Таулы аймақтар

7. Жер асты мұздары (мәңгілік тоң аймақтарындағы)

8. Көлдердегі су қорлары:

тщы

ащы

9. Батпақтардағы сулар

10. Өзен арналарындағы сулар
11. Биологиялық су

12. Атмосфералық су

13. Тұщы сулар

14. Судың жалпы қоры

361,3

148,8
148,8

82,0


13,98

1,8

0,23

0,22


210

1,24

0,82
2,68

148,8

510

510

148,8
510


1338.106

23,4.106
10,5.106

16,5.103


21,6.106

2,29.106

83,5.103

40,6.103


300.103

91.103

85,4.103
11.103-

2120

1120

12900

35.106
1386.106

3700

174
78

0,2


1546

1289

369

181


14

73,6

103,8
4,28

0,014

0,002

0,025

235
2718


96,5

1,7
0,76

0,01


1,56

0,16

0,006

0,003


0,02

0,006

0,006
0,0008

0,0002

0,0001

0,001

2,52
100


-

-
30,1

0,05


61,8

6,54

0,24

0,12


0,86

0,25

-
0,03

0,006

0,003

0,04

100
-



Жер шарының әр түрлі аймақтарының сумен қамтамасыз етілуі көрсеткіштері ондағы орналасқан халықтық санымен және табиғи қорлардың орналасуымен, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының қажеттілігімен әркез санаса бермейді. Еуропа мен Азияда әлем халықтарынын, 77 % -і орналасқан, ал осы аумаққа жылма-жыл айналымға түсетін тұщы су қорларының тек 33%-і ғана тиесілі. Егер біз тек жылма-жыл айналымға түсетің өзен, көл және бөгендердің ғана суларын есепке алатын болсак, онда Жер бетіндегі әрбір адамға орташа есеппен жылына 11,6 мың м3 су тиесілі болған болар еді (4-қес-те).

5. Әлем өзендерінің су қоры

Материктер (аралдар мен қоса есептегенде)

Ағынды

Барық ағындағы үлесі, %

Сумен қамтамасыз етілуі

Ауданы 103км2

Ағындағы модулі, л/с.км2

Халы, млн адам (1977ж.)

Әр адамға шаққанда ағынды 103 м3/эж.

мм

Км3

Еуропа

Азия

Африка

Оңтүстік

Америка

Солтүстік

Америка

Австралия мен Океания

Антрактида

Жер шары (құрлық)

305

332

151
661
339

1610

165

314

3210

14410

4570
11700
8200

2040

2310

46800

7

31

10
25
17

4

5

100

10500

43475

30120
17800
24200

1267

13980

149000

9,7

10,5

4,8
21,0
10,7

51,1

5,2

10,0


654

2400

400
216
340

7,1

-

4031


4,9

6,0

11,4
54,4
24,1

267

-

11,6


Сумен ең аз қамтамасыз етілген материк Еуропа (жылына әр адамға 4,9-103 м3) мен Азия (6,0-103 м3/жыл). Сумен ең жеткілікті қамтамасыз етілген материктерге Оңтүстік Америка (әр адамға 54,4-103 м3/жыл), Мұхит аралдары (Океания)—287-103 м3/жыл және Австралия (әр адамға шаққанда жылына 25,8 мың м3 сумен қамтамасыз етілген) жатады.

Жекелеген елдерде сумен қамтамасыз етілу бұдан да көп мөлшерде ауытқиды. ТМД елдерінде (1986 ж. бойынша) сумен қамтамасыз етілудің орташа көрсеткіші жылына 17,3 мың текше метрге тең, ал АҚШ-та — шамамен жылына 10 мың текше метр, ҚХР-да — жылына 2,9 мың текше метр.

Бұл келтірілген мысалдар әлем халықтарының сумен
қамтамасыз етілу көрсеткішінің тіпті құрғақ құрлықтар
үшін де жоғары дәрежеде екендігін көрсетеді. Сондықтан дәл қазір адамзат алдында тұрған мақсат — су қорларының жеткіліксіздігінде емес, керісінше, олардың аумақка үлестірімінің біркелкі еместігінде және олардың мерзімдік ауытқуы мен сапасының өзгеріске ұшырауын зерттеу. .

Бақылау сұрақтары:

  1. Әлемдегі су қоры

  2. Әлем өзендерінің су қоры
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Похожие:

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі ы. Алтынсарин атындағЫ Ұлттық білім беру академиясы алғАШҚЫ Әскери дайындық
Республикасы Білім және ғылым министрінің 09.Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 09. 07. 2010 жылғы №367 бұйрығымен...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconКонкурс тәсілімен мемлекеттік сатып алу туралы хабарландыру Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы»
Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconКонкурс тәсілімен мемлекеттік сатып алу туралы хабарландыру Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы»
Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconКонкурс тәсілімен мемлекеттік сатып алу туралы хабарландыру Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы»
Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconКонкурс тәсілімен мемлекеттік сатып алу туралы хабарландыру Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы»
Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconКонкурс тәсілімен мемлекеттік сатып алу туралы хабарландыру Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы»
Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconКонкурс тәсілімен тәжiрибелі өнеркәсiптiк жабдықтарды сатып алу Тапсырыс беруші Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Микробиология және вирусология институты»
Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Микробиология және вирусология институты» шаруашылық жүргізу құқығындағы...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconҚазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім беру академиясы информатика жалпы білім беретін мектептің 7-9 сыныптарына арналған
Республикасы Білім және ғылым министрінің 09. 07. 2010 жылғы №367 бұйрығымен бекітілген
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі ы. Алтынсарин атындағЫ Ұлттық білім беру академиясы
Республикасы Білім және ғылым министрінің 09. 07. 2010 жылғы №367 бұйрығымен бекітілген
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі ы. Алтынсарин атындағЫ Ұлттық білім беру академиясы сызу бағдарламасы
Республикасы Білім және ғылым министрінің 09. 07. 2010 жылғы №367 бұйрығымен бекітілген
Разместите кнопку на своём сайте:
kk.convdocs.org



База данных защищена авторским правом ©kk.convdocs.org 2012-2019
обратиться к администрации
kk.convdocs.org
Главная страница