Ф кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г




Скачать 309.14 Kb.
НазваниеФ кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г
Дата конвертации15.02.2013
Размер309.14 Kb.
ТипДокументы
Ф КГМУ 4 /3- 04/01

ИП №6 УМС при КазГМА

От 14 июня 2007 г


Қарағанды мемлекеттік медицицна университеті


Қазақстан тарихы және саяси -әлеуметтік пәндер кафедрасы


ДӘРІС


Тақырыбы: Саяси режимдер Қоғамды демократияландыру және саяси жаңару


Пән: «Саясаттану»

Мамандық: 051302-Стоматология

Курс: 1

.


Қарағанды-2010

  • Тақырыбы:: Саяси режимдер Қоғамды демократияландыру және саяси жаңару

Дәрістың мақсаты:: Студенттерге саяси режим туралы тұжырымдамалар мен ұғымдакрды, саяси режимнің туріне қарай жіктелуі, режимдердің мемлекеттегі құрылымын түсіндіру

Дәрістың жоспары:

1. Авторитарлы тәртіпке анықтама

2.Саяси режим туралы түсінік

3.Демократиялық тәртіптің ерекшеліктері

4. Кеңес одағындағы саяси режим

5. ҚР-дағы саяси режимнің құрылымын түсіндіру



  • Дәріс тезистері:

Саяси режимдердін ерекшеліктері саясаттанудағы мүкият назар аударуды жэне терен зерттеуді талап ететін манызды проблемалардын бірі болып табылады. Саяси режимдер проблемасы ұзак уакыт бойы ғылыми-теориялык аіітыс-тартыстын нысаны болып келді және болып отырда.

Ғылыми әдебиеттерде саяси режимдердін мәнін түсіну екі козкараска (бағытка) - саясп-күкыктык және әлеуметтік-саяси көзкарастарға негізделген.

Саяси-кұкыктык (институиионалдьгк) козкарасты (бағыт) жактаушылар саяси режймдерді баскарудын формаларымен немесе мемлекеттік күрылыспен тенестіруге бейім. Бұл көзкарас-бағыт әдетте, юридикалык әдебиеттерде негізделеді.

Саясаттануда саяси режимдерге талдау жасауда олеуметтік-саяси козкарас-багытка басымдык беріледі. Саяси режимдерді талдаудын әлеуметтік-саяси бағытын жактаушылар енбірінші, коғам, мемлекет және азамат арасындағы шынайы калыптаскан, сондай-ак, конституцияда немесе баска да кұкыктык актілерде, саяси мінез-күлык нормаларында белгіленгенге сойкес келуі міндетті е.мес байланыстарға коніл боледі. Осы козкарас-бағыт бойынша саяси режим — бұл ен алдымен, коғамды баскарудын тәсілі, ол. бір жағынан, билік органдарын калыптастырудын негізгі үлгілері мен саяси шешімдер кабылдаудынтәсілдерін біріктіреді, екінші жағынан - әртүрлі саяси субъектілердін: баскарушы элнталардын, партия жетекшілерінін, мүдделі топтардын, жекелеген азаматтардын саяси процеске катысу тәсілі.

Саяси режим - бүл коғамның саяси жүйесінін кызмет етуінің накты механизмі. Саяси режимнің мәнін. мазмүнын аныктау аркылы саяси жүйенін сипаты мен типін дәлме-дәл және пәндік бағалауға мүмкіндік туады. Бүл түрғыдағы талдаудын өте манызды саясаттанулык проблема болып табылатындығы да міне, сондыктан. Ойткені. саяси режимдердін мәні мен мазмүнын түсіну үшін, ен алдымен саяси режим түсінігін үғыну кажет.

1. Саяси режим үғымы

Саяси катынастардын жай-күйі мен сипатын биліктін накты типі, коғамнын саяси жүйесінің функционалдык өлшемдері аныктайды. Мемлекеттік билік гінадамдар арасындағы катынастарды реттеу мен жөнге салудағы сүйенетін кұралдары мен әдістерін аныктауға деген кажеттілік осымен байланысты. Биліктін кызмет ету інін осы аспектісі "саяси режим" үғымын бейнелейді. Режим термині (фр. геіітелатынша rejimen) сөзбе-сөз аударғанда баскару тәртібі дегенді білдіреді.

Саяси режим үғымы батысеуропалык гылыми әдебиеттерде ХІХ-ХХ касырлар тоғысында тарады. Қазіргі кезде бүл үгы.м кылыми, оку әдебиеттерінде, сонаай-ак күнделікті ауызекі тілде ле кенінентарсілгап. Бүл саясиөмірдін жәнетүтас алғанда коғамдағы саяси жүйенінкүбылысы. Осы үғымға байланысты саяси режимніц жинакталган сипаты бар. Нак осы режимді талдау адамнын билік кұрылымдарымен өзара катынастарындағы онын шын мүмкіндіктері жәнінде барабар пікір айтуға мүмкіндік береді.

Әлемдік және отандык тәжірибе "саяси режим" түсінігінін мазмұнына, онын саясаттанудағы баска категориялармен салыстырғандағы ерекше сипаттамаларына біздін неғүрлым зейін коюымыз тиіс екендігін көрсетіп отыр.

Жүйелік әдісті жактаушылар бүл түсінікті "саяси жүйе" категориясымен тендестіре отырып, кенінен түсіндіреді. Бүл белгілі теориялык киындыктарды тудырады. Өйткені бір саяси кұбылысты екі үғыммен терминологиялыккаііталау каупі пайда болады. Меніиойым бойынша, "саяси жүйе" және "саяси режим" терминдері саяси омірдің әр түрлі жактарын сипаттайды: егер саяси жүйе саясаттын экономикамен, коғам өмірінін әлеуметтік, мәдени және тағы да баска салаларымен озара байланысының сипатын корсетсе. саяси режим билікті жүзеге асырудын күралдары мен әдістерін аныктайды. Демек, саяси режим саяси жүйенінфункционалдык '"кесіндісі" ретінде корінеді, ол саяси билікті ұстаушылартандайтын саяси кызмет пен саяси бағыттын нәтижесінде калыптасады деуге болады.

Кейбір зерттеушілер саяси режимнін мазмүнын баскару формасымен шектейді. Осы кезкараска сэйкес саяси режимдердін классификациясы мемлекеттін зан шығарушы және аткарушы функиияларынын айырмашылыктарына, олардынаракатынасынайкындауға неіізделеді. Осы принцип бойынша билік косылу режиміне (абсолюттік монархия), билікті болу режиміне (президенттік республика) және ынтымактастыкрежиміне (парламенттік республика) болінді. Үкіметтік күрылымдардын кызметіне ерекше назар аудара отырып, бұндай түсіндірме баска саяси институ ттардын: партиялык жүйелер, кысым топтары және т.б. ыкпалын ескермейді. Осыған байланысты саяси режимнін компоненттерінін бірі ретінде баскару формасын нактыраккөрсету керек.

Тарихтан белгілі болғанындай, баскарудын формасы коғамдағы саяси биліктін сипатына әркашан сэйкес кеде бермейді. Мысалы, Швеция, Норвегия, Бельгия баскару формасы бойынша конституциялык монархия болып табылса да. коптеген республикаларға карағанда анағүрлым демократиялы ел дер Сонымен катар, Германия 30-жылдары баскару формасы бойынша республика болса да, билік диктаторлыксипачта болды.

Сондыктан белгілі бірелдегі саяси режим женінде кентүрде және пакты түсінік беру үшін мынандай сүрактарға жауап берген жен: Агалмыш саяси режим калай панда болды'.' Билік басындағы саяси топтар кімдер? Саяси үстемдіктің кандай әдісі жоғары бакаланады - демократиялык па, олде зорлыкшыл ма? Саяси оппозицпялардын. ө.мір сүруіне жол беріле ме жане ол кандай молшерде берілген? Сол елдегі түлғанын жагдайы кандай?

"Саяси режим" және "мемлекеттік режим" үғымдарынын айырмашылыктары бар екендігін айту керек. Сонғысы саяси режимнін негізі болып табылады. Мемлекеттік режим - мемлекеттік органдар колданатын билік жүргізудін күралдары мен тәсілдерінің жиынтығы, баскаша айтканда -- коғамның саяси өмірінін омір сүру ортасы мен жағдайлары болып табылады. Ал, саяси режим болса өзінің кез келген жағдайында барлык когамдык омір салаларында биліктік катынастарға енетін бүкіл коғамды камтиды. Саяси режим онлағы мемлекеттін катысу үлесін анықтай отырып. осы барлык биліктік катынастарға ыкпал жасайды, ол экономикала, әлеуметтік салада, мәдениетте, ұлтаралык катынастарда, азаматтардын жеке және топтык психологиясында, олардын санасында саяси элементті белгілейді. Соітдыктаи "саяси режим" ұғымы "мемлекегтік режим" ұғымына Караганда кен үғым. Ойткені, ол мемлекеттінтарапынан ғана емес, сондай-ак. саяси партия л ар мен когамдык козгалыстардын, когамдык бірлестіктердін, үйымдардын тарапынан да саяси биліктін жүзеге асырылуыныц әдістері мен тәсілдерін озіне косып алады.

Сонымен катар, саяси режим барлык коғамныңсаяси жүйесін, коғамдағы саяси шешімдер кабылдаудын сипатын, бүкіл әлеуметтік деңгейлерле биліктіңтаралуын корсететіндіктен саяси пропестердіңағымын бейнелейді. Ол тіпті, коғамдык жүйенің алыс түкпірлерінін өзінде биліктік катынастардын бар екенін көруге мүмкіндік береді. Осыған байланысты Ш.Л.Монтескье "Республика үшін ізгілік калай кажетболса, ал монархия үшін ар-намыс, сондай-ак, десгюттык үкімет үшін коркытушылык кажет" деп атап көрсетті.


Осыған байланысты мынаны айта кеткен жөн: саяси режим біріншіден, саяси биліктін түрактылығын, екіншіден, азаматтардын баскарылуын. үшіншіден, билік үшін тиімді козғалыс (динамика) пен саяси катынастардын бағыттылығын, тертіншіден, саясатгын максатка кол жеткізуін, бесіншіден, үстемдік етуші элитанын мүдделерінін жүзеге асуын камтамасыз етеді. Саяси режимнін кандай да болмасын көп түрлілігіне көптеген факторлар: мемлекеттін мәні мен формасы, заннын сипаты, мемлекеттік органдардын дұрысөкілеттілігі жәнеолардағы кызметінінзаіщыкформалары, коғамдык-саяси күштердін аракатынасы, экономикалык өмір мен жағдайдын денгейлері және калыптары, таптыккүрес пен таптык ынтымактастыктын формалары ыкпал етеді. Саяси режимнін түріне елдінтарихи дәстүрі, кен мағынада алғанда - кейде мемлекеттегі үстемдік етуші таптынталап-тілектері мен саяси болжамдардын кайшы келуіне карамастан калыптасатын езіндік түрғыдағы коғамдык-саяси хал-ахуал елеулі ыкпал етеді. Саяси режимнін түріне халыкаралык жағдай да әсерін тигізе алады.

Казіргі әлемде тоталитарлык, авторитарлык, авторитарлы-тотали-тарлык, демократиялык, демократиялы-авторитарлык, лпбералдык, либералды-демократиялык, әскери-полициялык, фаілистік немесе жартыдай фашистік, носілаііл-үлтшылдык, кеіібір ислам елдерінде - клерикалды-фундаменталйетік режимдер өмірсүруде .

Саясп режимдердінтиптерінтек үстемдік етушітаптардын, әлеуметіік жіктердін баска таптармен. әлеуметтік жіктермен, топтармен накты өзара байланысына катысты аныктауға болады.

Мемлекеттік би.іік жүргізудін әдістері мен күралдары жиынтығының ерекшеліктеріне байланысты саясаттанулык әдебиеттерде әдепе. саяси режимдердін негізгі түрі ретінде: тоталитарлык. авторитарлык және демократиялыкрежимдерді боліп корсетеді.

Саяси режимдерді тоталитарлык, авторитарлык және демократиялык деп болулін негізіне өзара байланысты үш көрсеткіш алытан. Олар: коғамдык-саяси күштердін кызметінін бостандык (бостандыксыз) денгейлері. бнлікті аткару пронесіндегі болуы мүмкін бассыздык, азамаптардын күкыктары мен бостандыктарына мүмкіндік беру мен жүзеге асырудын колемі; билік тармактарынын бір-бірінен және коғамдык-саяси күштер мен институттардын мемлекеттен дербестігінін. шамасы: билік өкілдігін (күкығын) белудін молиіерлестігі мен билік аппараты жауапкершілігінін деңгейі.

Енді саяси режимнінтоталитарлык, авторитарлыкжәне демократиялык типтерін олардын ерекше белгілерін бөліп корсете отырып, жеке-жеке карастырамыз.


Тоталитарлык саяси режим мемлекеттің, коғамдык өмірдін барлык салаларына шексіз бакылау коюға үмтылуымен, адамнын саяси билікке және үстемдік етуші идеологияға толык бағынуымен сипатталады. Мемлекет барлык коғамды және накты адамды жүтып жібереді. Осыған сәйкес билік, бір адам және баскарушы элита адамдарынын санаулы топтары аркылы, әдетте барлык денгейлерде жабык түрде калыптасады. Тоталитаризм XX ғасырда пайда болған, ол диктатуранын ерекше жана формасы.

Диктатура (лат.тілінен dictatura - "шексіз билік'') - баскарылатындар тарапынан бакылау койылмайтын, бір адамнын немесе бір жетекші басшылык ететін адамдар тобынын баскару төртібі. Ол ертеде пайда болған және өзінін көрінуінін көптеген тарихи формалары болған. Диктатуралар іштей тұраксыз болтан режимдер, оларды тек диктатордын еркі ғана нығайтады. Дикта гор кұкыкка бағынбайды. халыктын алдында есеп бермейді және зандыозініңмүддесіне карайезгертіпогырады.

"Тоталитаризм"" үғымы латыннын "totalis" деген созінен шыккан, бүкіл, тұтас, толыкдегендібілдіреді. Оны XX гасырдыіібасындаайндтымғаенгізген итаіьян фашизміііін идеологы Дж.Дженгиле. Бүл түсінікалгаш per 1925 ж. итальян парламентінде аіітылды. Итальян фашпзмінін жетекшісі Б.Муссолини оны саясп соз корына енгізді. Жана саяси режим репное Б.Муссолинитоталитаризмнінмәнін былайша іүжырымдады: "барлығы да мемлекетте, мемлекеттентыс ештене жок, мемлекетке ештене карсы емес". Кейінірек бүл ұғымды неміс және американ саясаттанушылары колданды. Ф.Хайектін "Дорога к рабству" (1944), X.Арендтіи "Истоки тоталитаризма" (1951). К.Фридрихтын "Тоталитаризм" (1954). К.Фридрих пен З.Бзежинскийдін "Тоталитарнаядиктатура и автократия (1956), Р.Ароннын "Демократия и тоталитаризм" (1958) атты еибектерінде бүл кұбылыстың тұжырымдамалык жағынан жете зерттелуіне кол жеткізілді.

Тоталитаризм тек XX ғасырда ғана шындыкка айналганымен, онын идеялык кайнар кездері ежелден бастау алады. Коптеген тоталитарлык идеялар Шан Янның, Платонның. Т.Мордын, Т.Кампанелланын, Г.Бабефтын, Р.Оуэннің, А.Сен-Симоннын. Ш.Фурьенің, Фихтенің, Гегельдін, Маркстін, Ницше жәнет.б. шығармаларында да болды. Алайда. саяси режим ретіндегі тоталитаризм идеялары тек XX ғасырда ғана кенінен тарап, тәжірибеге енді. Тоталитарлык саяси режимнін пайда болуына XIX ғасырдын аяғы мен XX ғасырдын басындағы обьективті пронестер мүмкіндік берді. Тоталитаризмнін алғышарттары коп түрлі және коғамдык омірдін шаруашылык, саяси, әлеуметтіксалаларынан шыгады. Олардын негізінде дүниетанымдык алғышарттар мен психологнялык факторлар жатыр.

Осыган байланысты тоталитарлык саяси режим пайда болган жэне дамыган елдердін әркайсысынын өзіндік ерекшеліктері болганын атап айткан жен Сонымен бірге, тоталитарлыксаяси режимдердін барлыктүрлеріне іән жэне онын мәнін корсететін ортакбелгілерде бар. Олар мыналар:

1. Биліктін жогарыда шогырлануы, баскарушы аппараттын I ипертрофиялануы, онын когам өмірінін барлык санылауларына енуі. Тоталитарлык санада "билік пен когам" проблемасы болмайды: билік пен халык бірыңғай, болінбейтін түтастык деп шамаланады. Мүлдем баска проблемалар көкейтесті болады, накты айтканда: билік пен ха.тыктын ішкі жауларға карсы күресі, билік пен халык —дұшпандыксыртқы ортаға карсы. Бұл каншалыкты парадоксальды болса да, тоталитарлык саяси тәртіп жағдайында биліктен шынайы кол үзген халык үкіметонын мүдделерін онын өзіне Караганда терен әрі толыкбілдіреді деп сендіреді. Сөйтіп, экономикаға орталыктандырылған бакылау және экономик&пык кызметп бюрократиялык баскару жүйесі жасалынады.

  1. Тоталитарлык саяси режимдерге бір партиялыктән. Харизматикалык жетекші-көсем баскаратын бір ғана баскарушы партия омір сүреді. Бүл партийный партиялык бастауыш үйымдар желісі когамнын барлык өндірістік-үйымдык күрылымдарына енеді, сойтіп бакылау жасай отырып олардын кызметін бағыттайды. Көпшілік үшін косемге. онын үсынған идеяларына деген сокыр сенім тэн.

  2. Биліктін бір колға — автократияға барынша шоғырлануы билікті белу приниипін жояды. Зан шығарушы жэне аткарушы билік бір кұрылымга шоғырланады, тәуелсіз сот билігі деген мүлдем болмайды. Сот билігі партиялык-мемлекеттік машинанын мүлделеріне кызмет ететін малайдын ролінедейін жеткізеді.

  3. Барлык коғам омірінін идеологияландырылуы. Тоталитарлык идеологпянын, негізінде — тарихты барлык кұралдары актайтын, белгілі бір максаттарға карай (әлемдік үстемдік, коммунизм кұру жэне т.б.) занды козгалыс ретінде карау жатыр. Аталмыш идеология магиялык символдар күшін бейнелейтін мифтер еериясынан түрады (жүмысшы табынынжетекші ролі жонінде, арилык нәсілдін жотарыльны жонінде жэне т.б.) . Тоталитарлык коғам халыкка идеологиялык ыкпал жасау үшін үлкен күш жұмсайды. Мемлекеттік идеологияны және билік окілдерін сынауға тыйым салынады.

  4. Тоталитаризм акпаратка деген билік монополиясымен, бүкаралык акпарат күралдарына толык бакылау жасаумен және баспа кызметіне катал цензура жасаумен сипатталады. Барлык акпарат бір жакты бағыттылыкта -омір сүріп тұрған кұрылысты жэне онын жетістіктерін дәріптеу багытында болады. Бүкаралык акпарат күралдарынын комегімен копшіліктін тоталитарлык саяси тәртіп койған максатты орындауы үшін күлшынысын котеру міндеті шешіледі.

  5. Қарулы күрес жүргізудін барлык күралдарын колдануға деген мемлекеттің монополиясы. Әскер, полиция, барлык баска да күштеу күралдары саяси билік орталығына толығымен бағынышты болады, олар жазалаушы органдар кызметін аткарады.

  6. Адамдардын жүріс-тұрысына жалпы бакылау жасаудын істеліп біткен жүйесінін. жаппай репрессия және күштеу жүйесінін о.мір сүруі. Бүл максаттар үшін ауыр енбек колданылатын, адамдарды азаптау, карсыласкандардынеркін басу, ешкандай жазығы жок адамдарды кырып-жою жүргізілетін. тұткындарды бір жерге жпнап үстайтын лагерьлер мен геттолар кұрылады. КСРО-да лагерьлердінтүтас желісі - ГУЛАГ күрылды. 1941 жылға дейін оған 53 концентраииялык лагерь. 422 енбекпен түзеу колониясы және 50 кәмелетке толмағандар лагері кірлі. Осы лагерьлер өмір сүріп тұрған жылдары онда 40 млн. астам адам каза болды. Тоталитарлык коғамда мүкият ойластыры.тган жазалау аппараты әрекет етеді. Онын комегімен жеке адам тағдырына және отбасы мүшелеріне кауіп тенеді. күдікшілдік, соз racy, домалак арыздарға (анонимкаларға) мадактау жасалынады. Бүнынбәрі елде баскаша козкарас жэне оппозиция туындамауы үшін жасалынады. Күштеу жэне жазалаушы органдардын көмегімен мемлекет халыктынөмірі мен мінез-күлкына бакылау жасайды.

Жоғарыда аталган және кейбір баска да ортак сипатты бел гілер аз немесе көп денгейде болсын, барлык тоталитарлык саяси режимдерге тан, сонымен катар, оларды тоталитаризм деп аталатын біртопка біріктіруге негіз болады.

Сонымен бірге аталмыш топта тоталитарлык саяси режимнін "солшыл" жэне "оншыл" деп аталатын екі түрін бөліп корсетуге мүмкіндік беретін ерекше белгілері де бар.

"Солшыл" тоталитарлык саяси режим КСРО-да жэне баска социалист елдерде пайда болды. Казір ол кандай да бір денгейде Кубада, Кытайда. КХДР-да, Вьетнамда өмір сүруде. "Оншыл" тоталитарлык режим фашистік Италия мен Германияда, сондай-ак, әлсіз "өшкен" күйінде Испанияда -Франко баскарған кезенде. ПортугалиядаСалазарбаскарған кезендеөмір сүрді. "Солшыл" тоталитарлык саяси режим марксизм-ленинизм идеологияларына негізделді, ол, біріншіден, барлык индивидтердін кажеттіліктері толығымен канагаттандырылатын коммунист когам кұрудын мүмкіндігіне сендірді; екіншіден. жеке меншікті жойып, жоспарлы, баскарылатын экономиканы күруға; үшіншіден, пролетариаттын жетекші рөліне; төртіншіден, жана коғамға өту барысында пролетариат диктатурасынын кажеттілігіне; бесіншіден, эрбірелде коммунизм күрудын мү.мкіндігіне сендірді. Үстемдік етуші идеологияның козкарасы тұрғысынан алғанда баска барлыктаптардын прогрессивтілігі томен, ал кейбіреулері -тіпті реакцияшыл болып табылады. Іс жүзінде бүл меншік иелерінін және шаруалартобынын жойылуын білдіреді. "Жаркын болашакты" кұру куатты күштеу аппаратын, зорлау, террорға дейін колдануға барады.

КСРО-дағы тоталитарлык саяси режимнін омір сүруінін уакыттык шенбері саяси ғылымдагы айтыс тудыратын мәселе болып отыр. Бір саясаттанушылар бүкіл кенестік кезенді тоталитарлык саяси режим деп атауға болады деп есептейді. Баскалары - тоталитарлык саяси режим деп Сталиннін баскаруы кезенінде (1929-1953) капыптаскан тэртіпті атайды, ол кайтыс болғаннан кейінгі тәртіпті посттоталитарлык режим ретінде аныктайды.

Үлтшыл-социалистік идеологиянын басты ережелері мынаган саяды: біріншіден. германдык рейхтыц жангыруына; екіншіден. неміс нәсілінін тазалығы үшін күреске; үшіншіден, барлык бөтен элементтерлі (ен аддымен епрейлерді) кырып-жоюға; тортіншіден, антикоммунизм; бесіншіден, капитал измді шектеу.

"Оцшыл"тоталитарлыксаяси режимніцәлеумегтік негізі экстремистікке бағытталған коғамнын орта жіктері болып табылады. Герман фашизмі ірі капиталдан да колдау тапты, ойткені ол копшіліктін революииялык козғалысымен жэне коммунист идеологиямен салыстырғанда одан "коп жамандык" көрмейді.

Марксизм-ленинизмге карағанда үлтшыл-соииализм таптык ортанын және бірынғай үлттык дәстүрлер негізінде "халыктык кауымдастыктын" идеяларын жактады. Үлтшыл-сопиализм идеологиясы коммунизмнін, еврейлерлін. католик шіркеулері "жауынын" бейнесін белсенді түрде насихаггады. Олармен күресу үшін және үлттын аман калуы үшін террор мен репрессияны колдануғадейін жол берілді. Кезкелген дәрменсіздік неміс ұлтына тәнген кауіп-катер ретінде кабылданды.

Айта кеткен жон, тотатитарлык саяси режимдер осы тәртіп үстемдік еткен елдерде экономикалык прогресті және әлеуметтік дамуды тежеді, сондаіі-ак. адамзатка орны толмас кайғы-касірет әкелді.

Осыган байланысты мынаган назар аудару керек: тоталитаризм — бүл авторитарлык саяси режиммен байланысты, онымен тығызөрілген, тарихи түйыкка тірелген, болашагы жок саяси режим. *

3. Авторитарлык саяси режим

Авторитарлык саяси режимнін оны тоталитаризм мен демократиянын арасындағы аралык жағдайға коятын озіне гана тэн біркатар ерекшелікті айырмашылыктары бар. Мысалы. тоталитаризм гәрізд'авторитарлык саяси режим мемлекеттік органдардын шексізбилігімеп ерекшеленеді, демократия сиякты авторитаризм ге азаматтык коғам саласыныН. эконом и кадагы жеке пниииатнванын, нарыктыкбэсекелестіктінсакталуытэн.

Авторитарлык (латын ті.тінен autoritas - бплік, ыкпал) режим - бүл коғамиыц мемлекеттік-саяси күрылымы, онын негізін кандай дабіртоптын. бір адамнын немесе пнституттын би.тікке деген монополиясы күрайды^

Авторитарлык саяси режим, одетте, саяси күштердін катал поляризациялануымен катар жүріп, когамдык күрылысы ауыскан елдерде;

үзакка созылған экономикалык жэне саяси дағдарыстары байкалып, оларды демократиялык күраллармен жену мүмкін болмайтын елдерде пайда болатыныптарихитәжірибе керсетіпотыр.

("Хвторитарлык саяси режим — тарихта кенінен таралган кұбылыс және ол алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Казіргі әлемде авторитарлык режим Азия. Африка. Таяу жэне Орта Шыгыс пен Латын Амерпкасы слдерінде негүрлым кенінен та рал га Ну

Авторитарлык режимнін казіргі елдердін копшілігінде кенінен таралуы және тұракталуы авторитаризмнін кайнар көздерінін мәселелерінен гері, онын сакталуы мен үлайы ондірілуінін себептері жоніндегі мәселені туындатады. Оган мынатар жатады: олеуметтік омір мен белелдін үйреншікті және түракты формаларына багдар үстаған коғамнын дәстүрлі типінің сакталуы; дамушы когамдардын әлеуметтік күрылымында клиентальды катынастардын үдайы ондірілуі: саяси жүйеге белсенді ыкпал етуге халыктын багыт-бағдарынын жоктығына тец басым болатын саяси мәдсниеттін патриархалдык жэне азаматтык типтерінін сакталуы; халыктын саясп хабардарлыгына діни нормалардын (ен алдымен исламнын. буддизмнін, конфушіандыктың) елеулі ыкпа.ты; экономикалык артта калушылык; азаматтык коғамнын дамымауы; дамушы коғамдардағы дау-жанжалды-лыктын жогары денгеііі.

Авторитарлык саяси режимдердін ортак ерекшелікті белгілеріне томендегілер жатады:

Біріншіден, халыктынбиліктен шеттетілуі. Бір ғана адам немесе бір топ, не болмаса мемлекеп ін бір ғана органы билікті алып жүруші болыі і табылады. Бүл харизматикалык кошбасшы, монарх, әскери хунта, диктаторлар, поиулистік кошбасшылар жэне т.б. болуы м үмкін. Олар коғамда шектеусіз жэне бакыланбаитын билік жүргізеді. Авторитарлык когам халык пен биліктін арасына үлкен алшактык туындатады. Осы алшактыкка копір орнатудан мемлекет те, хапыкта кашкактайды. Зандартүлғанын мүдделерін емес, кәбіне-коп мемлекеттін мүлделерін корғайды. Зан саласында "рұксат етілмегенніңбәріне тыйым салынған" принцип' әрекететеді.

Екіншіден, бірынғай міндетті идеология болмаса да, мемлекеттік идеология басымдықетеді. Авторитарлык кошбасшылар (тоталитарлыкка Караганда) үлкен максаттарға жетудегі, мысалы, әлемді кайта күру сиякты ұмтылыстарға деген оздерінін іс-әрекеттерін дәлелдемейді. Олар когамнын жойылу алдында түрғандығын мәлімдеп, оны күткарудың міндетін оз мойнына алатынын айтады, содан кейін, оларбилікті беруге даярмыз деп жұртты сендіреді.

Үшіншіден, биліктін айкын белінуі болмайды. Мемлекеттік саясатка бакылау жасауда парламенттін ролін жэне сот билігіне аткарушы биліктін ыкпалын шектей отырып аткарушы билік жэне ішінара зан шығарушы билік мемлекет басшысынын колына айтарлыктай шогырланады.

Тортіншіден, бағынбайтындарды кондіруге мәжбүрлеу үшін кажетті күшке сүйену. Дегенмен, аталмыш режим тоталитаризмдегі сиякты жаппай куғын-сүргін мен террорға үмтылмайды. Сонымен катар, ол белсенділігі әсіресе он нәтижелерге жеткізіп танкалдыратындай болса, көпшілікке танымал болу ісін де пайдалана алады.

Бесіншіден, саясаттын монополиялануы. Барлык саяси іс-әрекет саяси биліктін ерекше кызметіне айналады. Соган сэйкес баска барлык саясат субъектілерінін ымырасыздыгына: ашык-агрессияшыл саяси оппозицияға, белсенді-күшті саяси партиялар мен баска да когамдык үйымдарға тыйым салынады. Жекелеген жагдайларда авторитаризмде кәсіподактар мен оппозиииялыксаяси партиялардын санына шектеу койылып, оларбиліктін катан бакылауына алынады. Сонымен катар, адалдыкты сактау үшін баскарушы режимге мемлекетгік саясат пен саяси кайраткерлердін кейбір кемшіліктерін сыиауға рүксаі етіледі.

Алтыншыдан, коғамға голык, жаппай бакылау орнатудан бас тарту. Авторитарлык режимнін, негүрлым дамыган түрі - "саясаттан басканын бэріне рүксат" принципіне негізделген. Билік жалпығабірдей бакылауға іске аспайтын мін тагудан бас тартады жэне тек бірнеше мәселелерді: жеке кауіисіздікті, үлтгык корғанысты, когамдык тортіпті. сырткы саясатты ғана озінін толык бакылауында калдырады. Сондай-ак, саясп билік әлеуметтік камтамасыз етулі ұйымдастыруға жэне дамудын жалпы стратегиясын жасауға белсенлі түрдеаралаеады. Экономика, мәдениет, дін, жеке бастын омірі мемлекеттік бакылаудан тыскары калады.

Жетіншіден, баскарушы элитанын калыптасуы демократиялык жолмен емес, жоғарыдан тағайындау аркылы жүреді. Нәтижесінде авторитарлык кошбасшынынайналасындагылар жеке үнамдылык пен косемге берілгендік негізінде іріктеледі, ал олардын іскерлік сапасы мен кабілеті ескерілмейді.

Авторитаризмнін тағы бір түрі авгоритарлы-теократиялык режимдер болып табылатындығын атап айткан жөн. Режимдердін бүл типі саяси биліктін фанатикалык. діни кланнын - дін кызметкерінін. колына шоғырлануын білдіреді. Бұл типтін мысалы ретінде Ирандағы Аятолла Хомейни режимін айтуға болады. Шынлығында, сипаты жагынан авторитарлы-теократиялык режим тоталитарлык режимге өте үксас келеді .

Самодержавиелік-монархиялыкрежимдерөткеннінсаркыпшағы түрін.те әлемніңказіргі саяси көрінісінде де сакталған. Бұлардын катарына Парсы шығанағы елдері - Саул Арабиясы, Кувейт, Біріккен Араб Әмірліктері, Катар. Бахрейн, Оман, сондай-ак Непал, Марокко, Иордания жэне т.б.-нын абсолюттік монархиялары жатады. Бүл елдерде биліктін белінуі, саяси бәсекелестік дегендер болмайды, билік шағын адамдар тобынын колына шоғырланған, аристократиялыктаптын яғни баскарушы элита идеологпясы үстемдікетеді.

Авторитарлык режимдердін казіргі типтерінін бірі олигархиялык режимдер болып табылатындығын атап көрсеткен жон. Әдетте, олигархиялык режимдерде экономикалык жэне саяси билік бірнеше ыкпалды отбасыларынын колына жинакталады. Төңкерістін немесе сайлау корытындыларын бүрмалаудын көмегімен бір лидер екіншісін ауыстырады.

Олигархиялык режимдер бюрократия блогынын гегомониясы мен компрадорлыкбуржуазияға негізделеді. Компродорлык буржуазия - бүл шетел капиталы мен үлттык нарыктын арасында делдалдыкты жүзеге асырған, экономикалык артта калған, тәуелді елдердін буржуазиясынын бір бөлігі. Мүндай режимдер Маркое президент болып тұрған кезде Филиппинде (1972-1985), Тунисте, Камерунде жэне т.б. елдерде өмірсүрді.

Демократиялык саяси режим саяси режимдердін ең күрделі типі болып саналады. Белгілі орыс зангері П.И.Новгородцевтін созімен айтканда, демократия - әркашан жол торабы, жолдың белгісіз жактарында бір жерден шығатын ашык есіктер жүйесі, ол өмірдің мүлдем катал тепе-тендігін жасамайды, баска формаларға карағанда ол іздену рухын оятады.

Демократиялык саяси режим халыкты биліктін кайнар козі ретінде мойындаумен айкындалып, азаматтардын коғамдык емірге жэне олардын саяси кұкыктары мен бостандыктарын практикалык жүзеге асыру аркылы билік кұрылымдарын калыптастыру процесіне жаппай катысуын камтамасыз етуі тиіс.

Б.э.д. V ғасырдағы Афины кала-мемлекеті демократиянын өмірге келген жері болып табылады. Б.эл. VI-V ғғ. Афиныда негізгі саяси институт Жиначыс болды, оған әдетте, 5-6 мын катысушылартартылды және еркек жынысты ересек азаматтардын барлығына есігі ашык болды (әйелдер, қүлдар және шетелдіктер катарға кіргізілмеді). Жиналыс карапайым копшілік дауыспен ешбір күкыктык шектеусіз кез келген ішкі проблемаларды шеше алатын болды. Сотты кұрамы 501 азаматтан тұратын ант бергендер (присяжниктер) жүргізді, сондай-ак, оларадам кінәлі ма, жокпасоны көпшілік дауыспен шешті.

  • Әдебиет:

  1. Әбсаттаров Р.Б. Саясатану – ғылым // Хабаршы. Қоғамдық және тарихи ғылымдар сериясы. – Алматы: Абай атындағы АлМУ, 2001, №2. -71-79 беттер.

  2. Әбсаттаров Р.Б. Салыстырмалы саясаттану: мәселеге жалпы көзқарас // Хабаршы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы. – Алматы: Абай атындағы АлМУ, 2002. №2. -104-123 беттер.

  3. Әбсаттаров Р.Б.Саяси технологиялар : теория мен тәжірбие // Хабаршы. Әлеуметтану және саяси ғылымдар сериясы. – Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2004, №1,2. -64-82, 81-104 беттер.

  4. Балғымбаев А.С. Саясаттану. Оқу құралы. – Алматы, 2003. -302б.

  5. Жамбылов Д.Ә. Саясаттану. Оқулық. – Алматы: Жеті жарғы, 2003. -288б.

  6. Жамбылов Д.Ә. Тәуелсіздік және саяси сана. – Алматы: Жеті жарғы, 1999. -160б.

  7. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы, 1995.




    • Иллюстративті құрал: -

  • Бақылау сұрақтары ( кері байланыс):

    • Авторитарлы тәртіпке анықтама

    • Саяси режим туралы түсінік

    • Демократиялық тәртіптің ерекшеліктері

    • Кеңес одағындағы саяси режим

    • ҚР-дағы саяси режимнің құрылымын түсіндіру

Добавить документ в свой блог или на сайт

Похожие:

Ф кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г iconФ кгму 4/3-04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г
Тақырыбы: «Гемобластоздар патофизиологиясы. Жалпы сипаттамасы. Балалардағы ерекшеліктері»

Ф кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г iconФ кгму 4/3-04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г
Тақырыбы: «Жыныс жүйесінің эндокринді бұзылыстарының патофизиологиялық механизмдері»

Ф кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г iconФ кгму 4/3-06/02 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г
Кузнецов С. Л., Мушкамбаров Н. Н. Гистология, цитология и эмбриология: Учеб для мед вузов / М.: Медицинское информационное агентство,...

Ф кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г iconФ кгму 4/3-06/02 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г
Кузнецов С. Л., Мушкамбаров Н. Н. Гистология, цитология и эмбриология: Учеб для мед вузов / М.: Медицинское информационное агентство,...

Ф кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г iconФ кгму 4/3-04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г
Маќсаты: патологиядағы гемостаз жүйесі өзгерістерін игеру. Тромбоцитопатия. Тромбоцитопения

Ф кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г iconФ кгму 4/3-06/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г
Мақсаты: Геморрагиялық есеңгіреу профилактикасы, қарқынды терапия сұрақтарын талдау

Ф кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г iconФ кгму 4/3-06/02 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г
Мақсаты: Студенттерді ішкі секреция мүшелерінің морфофункционалдық анатомиясымен таныстыру

Ф кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г iconФ кгму 4/3-04/02 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г
Тақырыбы: «Ақуыздар, липидтер және нуклеин қышқылдарындағы фотохимиялық реакциялар»

Ф кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г iconФ кгму 4/3-04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г
Маќсаты: сезімталдықтың нейрогендік бұзылыстарының даму себептері мен механизмдерін игеру

Ф кгму 4 /3- 04/01 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г iconФ кгму 4/3-06/02 ип №6 умс при Казгма от 14 июня 2007 г
Адамда болатын ұрықтану сатысының морфологиялық сипаттамасы және биологиялық мағынасы

Разместите кнопку на своём сайте:
kk.convdocs.org



База данных защищена авторским правом ©kk.convdocs.org 2012
обратиться к администрации
kk.convdocs.org
Главная страница