Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы




НазваниеҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
страница4/9
Дата конвертации30.05.2013
Размер1.12 Mb.
ТипДокументы
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Қорытындылар: нарық институт сияқты индивидтер экономикалық қатынастарды құруда пайдаланатын комплекстік нормалар негізінде құрылады. Бұл нормалар (нарық конституциясы) утилитаризмнен, целерационалдық әрекет, сенімнен, эмпатиядан, бостандық пен ресмиліктен тұрады. Ақырғы норма Заңға бағынумен сыйлауы көрсетеді. Мұндада норма индивидтер әрекетінің абсолюттік императивінің сипаты емес – экономикалық агенттерге специфициялық меншік құқықтың болған, ештене болмағаннан тимімділік. Өйткені меншік құқығының спецификациясы қатынастарды анықтамағандықтан төмендетеді және сирек кездесетін ресурстарды тиімді қолдануға алғы шарт туғызады.
Негізгі әдебиеттер

  1. Давид Р., Жоффре-Спинози К. Основные правовые системы современности. М.: Международные отношения, 1997. Ч. 1, 3.

  2. Корнаи Я. Дефицит. М.: Наука, 1990. Гл. 7, 8, 15-17.

  3. Уильямсон О. Экономические институты капитализма. СПб.: Ленииздат, 1997. Гл. 2.

  4. Eggertsson T, Ecjnomic Behavior and Institutions Cambridge: Cambridge University Press? 1990. Ch. 4.


Қосымша әдебиеттер

  1. Радаев Вад. Экономическая социология. М.: Аспект Пресс, 1997. Лекции № 4, 5, 21.

  2. Патнэм Р. Чтобы демократия сработала. Гражданские традиции в современно Италии. М.: Ad.: Marginem, 1996. Го. 6.

  3. Boltanski L. De la Jbstification. Les economies de la grandeur. Paris: Gallimard, 1990. Р. 59-82.


9-10 Лекция

6 ТАҚЫРЫП. КОУЗ ТЕОРЕМАСЫ ЖӘНЕ ТРАНСАКЦИЯЛЫҚ ШЫҒЫНДАР (2 c)

  1. Коуз теоремасы. Меншік иелері арасында құзыретті бөлу.

  2. Трансакциялық шығындардың анықтамасы.

  3. Трансакциялық шығындар теориясы: ақпараттық шығындар мәні.

  4. Қоғамдық таңдау теориясы:келісім шығындарының мәні.

  5. Келісімдер теориясы: институционалдық ортаның біртектілігінің мәні.

  6. Трансакциялық шығындардың сыныпталуы.

  7. Шығындарды өлшеу мәселесі.


6.1. Коуз теориясы. Меншік иелері арасында құзыретті бөлу.

Біздің көзіміз жетекндей, ресурсқа меншік құқығы әдетте (жеке құзыреттерге ие болатын) бірнеше меншік иелер арасында бөлінген. Бұл бөлу қандай принциптермен реттеледі және ол әрқашан меншікті тиімді қолдану үшін алғышарттарда жасайды ма? Акционерлік қоғамды қарастырайық. Қазақстандағы АҚ-ды құрылумен жекешендірілуі акциялар қоржының акционерлер мен мемлекет арасында бөлді. Таблицада бірінші этаптағы меншік құзіреттерінің бөлінуі көрсетілген.

Сөз меншік құқығын спецификациялаудың біріншілік нұсқасы жөнінде. Әрқашан осы этапта меншіктің тиімді құрылысына, яғни әр құзырет оның одан да тиімді пайдалануына қызығушы меншік иесінің қолында болатын жағдайға жете ала ма? Әрі қарай, пәннің негізінде біз потенциалды меншік иесінің меншік құқығын тиімді пайдаланудағы қызығушылығы дәрежесі туралы пікір айта аламыз.

Басқаша айтқанда, меншік құқығын біріншілік бөлу өндірістік құрылысына мүлдем әсер етпейді, өйткені сонында құзыреттердің әрқайсына берілген құзіретті тиімдірек пайдалану негізінде оған ең жоғары бағаны ұсына алатын меншік иесі қолында болады. Бұл тұрғыдан меншік реформасының алғаш кезеңінде иелену құқығын кім иелетініне еңбек ұжымы және к/о әкімшілігі, госкомимущество және банктік құрылым байланыссыз нәтижесінде бұл құқықты қызығушылығы жоғары және тиімді меншік иесі алады.
6.2. Трансакциялық шығындарды анықтау.

Егер Коуз теоремасының тұжырымдамасын тағы құрастырар болсақ, онда біздің мемлекеттік кәсіпорындарда акционерлікке айнастыруды талқылау кезіндегі транакциялық шығындар факторының ескерілмегенін көруге болады. Жалпы анықтамаға сәйкес «трансакциялық шығындар механикалық жүйелердегі үйеліс эквиваленті болып табылады». Мысалы, Я.Корнай экономикалық агенттер арасындағы келісімді оперативті жасауға кедергіжасайтын факторларды бейнелеу үшін «үйкеліс» терминін қолданады. Физикамен ұқсастықтан құтына отырып, трансакциялық шығындар категориясына экономикалық субъектілерді.

Физикамен ұқсастықтан құтыла отырып, трансакциялық шығындар категориясына экономикалық субъектілердің өзара әрекеті және үйлестірілуімен байланысты кез куелген шығындарды жатқызуға болады. Ойкесінше заңды құқытарды қорғау және айырбастаумен байланысты барлық шығындар транакциялық шығындарға жатады.



Трансакциялық шығындар - заңды құқықтарды қорғау және айырбастаумен байланысты барлық шығындар.



Институционалдық теория трансакциялық шығындар табиғатының мәнін ашып көрсете алмайды. Келісім-шартта отырған кезде трансакциялық шығындар пайда болуын төмендегідей минимум 3 вариант бойынша түсіндіруге болады:

трансакциялық шығындар бағыты (подход)

қоғамдық таңдау теорияның бағыты;

келісімге келу теориясының бағыты.

6.3 Трансакциялық шығындар теориясы.

Информацияның шығындар рөлі. трансакциялық шығындар теориясының бағыты неоклассиктердің постулаттарының өзгеруімен байланысты, бұл теория бойынша, информацияны алу үшін ешқандай шығындар жоқ және келісім туралы информация барлығына мәлім болады. Сатушылар мен баға идентификация ғана шығындарға жатады – ол информациялардың шығындар д. А. Информациялық шығындар көлемін анықтайтын (көзде негізгі) негізгі факторларға мыналар: сатушылар мен сатып алушылар көлемі; бәр тауардың көлемінің деңгейі, нарықтағы олардың болу мерзімі; нарықтың географиялық көлемі жатады. Рационаллды таңдау мөделі мұнда өзгермейді, бірақ оған қосымша шарттар еңгізіледі: сауда туралы 0осымша информацияны іздеу шығыны, одан алдын-ала күтетін шекті табыс деңгейі мен сәйкес келуі керек.
6. 4. Қоғамдық талдау теориясы
Қоғамдық игіліктер мәселесімен айналысатын индивидтерге туындайтын іс -мәсеклелерін, қоғамдық таңдау теориясы трансакиялық шығындар мәселелері мен байланыстырады. Әрбір айыбастың ең негізгі құзіретін ресурстарды қолданудың әрекеттілігімен арттыру ол Р.Коуздың басты аргументі. Айырбас процесінде екі жақтың мақсаты, оның нәтижесінде максималды пайда табу. Бірақ 2 жақ эффективті пайда алуда бірдей келісімге келмейді. Бұл жағдайда келіссөз процесінің рационалды қатысушысы оның талаптарының қсу нәтижесінде азаятын келісу ықтималдығы 1 доллардың сіз күтілетін ұтылысты қамтамасыз еткеге дейін қосымша доллар талап етеді. Келіссөз қатысушысы контрагент тәуекелігінің бағасын жеткілсіз деп тапса, келіссөздер ештеуімен аяқталады.

Басқаша айтқанда қоғамдық игілік болып табылатын қатысушылардың құзіреттерінің айырбасы. Екі жақтың бірдей келісімге келуін көрсетеді, яғни келіссөз процесі екі жақтың өз шығымдарын бір біріне жектеу мүмкіндіктерінмен байланысты. Бұл шығындар – айырбас кезіндегі пайдалы эффективтіліктің өсу жүйесінен оны тарту формасына айналады. Егер айырбас қатысушылардың соны артса, онды келісімге келу процесі әлдеқайда қиын болады. Айырбас кезінде информациялық шығындардан бірдей тең болғаннын өзінде, келісімге қатысатын индивид санынынң өсуі Коуз теоремасының орындауы ө-ге ұмтылады. Сонымен неғұрлым айырбас кезінде қатысушылардың саны көп болса, соғұрлым келісімге келу шығындары көп болады.
6.5. Келісім теориялы: Институционалды ортаның біртекті болмауының рөлі.
Бұл бағыттың өткілдері неоклассикалық нарықта трансакциялық шығындар болмайды деген тезиспен келіседі. Олар (неоклассикалық нарық-келісім нарығы – ешқашан вакуумге өмір сүрмей өзге индустриалды, азаматтық,дәстүрлік, қоғамдық пікір, шығармашылық әрекет және экологиялық) келісімдермен әрекеттеуі нәтижесінде пайда болады. Түрлі нормаларының үйлесуі фактілі экономикалық агенттердің күнделікті өмірінің елеулң бқлігі келісімдер шектесуіне орналасады, сондықтан олар белгілі б.р. келісімнің нормаларымен реттеле алмайды. Бқл көзқарас бойынша трансакциялық шығындар тікелей қарама-қайшы нормалар талаптарының келісім шығындары болып табылып, және олар әрекет күрделенген сайын, яғни онда әртүрлі келісімдер элементтері пайда болған сайын пайда болады. Мысалы, біз көріп отырғандай әрбір келісім индивидтердің өз әрекетін координациялау процесінде қолданатын ерекше ақпарат көзімен сипатталады. Ақпараттың нарықтық көзінің рөлін баға, индустриалды техникалық стандарттар және т.б. атқарады. Бірнеше ақпарат жүйелері өзара әрекет еткен кезде ақпараттың ассиметриясы пайда болады. Мысалы, контрагенттердің бірі ақпарат көзі ретінде бағаға бағытталады, ал өзге басқа (дәстүрлі ақпараткөзі) сатушы репутациясына бағытталады.

Түрлі келісімдердің үйлесуі ақпараты іздеу және өңдеуге кеткен жоғары шығындардан басқа мақсатты бағытталған әрекеттің оппортунистік әрекетіне ауысуы үшін алғышарттар құраады. Келісім жасау кезінде қолданылуы мүмкін ақпараттың ассиметриясы мен нормалардың қарама-қайшылығы тұлғаларға серіктестер мүддесіне теріс әсер ететін өзіндік мүдделері орындауғв мүмкіндік береді: моралді тәуекелі жағдайында түрлі ақпараттың болуы тұл6аларға өзгелер сыртқы кездейсоқтықтар ретінде өабылдайтындарға реттеуге мүмкіндік береді.


    1. Трансакциялық шығындар жіктеуі.


Енді біз трансакциялық шығындарды жіктеу мәселесіне өтейік. Трансакциялық шығындар жіктеуін келісім жасау кездерімен байланыстырайық. О.Уильямсонның айтыу бойынша трансакциялық шығындар ex ante ex pos келісімге дейін және кейін болады. Егер келісім жасаудың кезеңдері ретінде келісімдер бөлейік: серіктес іздеу, мүдделерді келістіру, келісімді пәйімдеу, оның орындалуын бақылау. Яғни трансакциялық шығындардың жіктеуін 10.2 – кесте түрінде көрсетуге болады.

Келісім жасау кезеңдерінің негізінде трансакциялық шығындардың жіктелуін құру олардың микро және макро деңгейдегі сандық бағасы туралы сұраққа анықтылық еңгізуге мүмкіндік береді. Мысалы, пәтер жалдау бойынша келісім кезінде, яғни пәтер иесінің оны қолдану құқығын арендаторға беруді белгілеуді трансакциялық шығындар арендатор үшін келесі формаларға ие:

- жалға берілетін пәтерлер, үй нарығындағы бағалар тұралы ақпаратты іздеу шығындары; арнайы басылымдарды сатып алу және хабарламалар бойынша

Егер келісім жасаудың кезеңдері ретінде келісілерді бөлейік: серіктес іздеу, мүдделерді келістіру, келісілер пәйімдеу, оның орындалуын бақылау, яғни трансакциялық шығындардың жіктеуін 10.2 – кесте түрінде кқрсетуге болады.

Келісім жасау кезеңдерінің негізінде трансакциялық шығындардың жіктеуін құру миро және макроднңгейдегі сандық бағасы туралы сұраққа сиықтылықеңізуге мүмкіндік беруі. Мысалы, пәтер жалдау бойынша келісім жасау кезінде, яғни пәтериесінің оны қолдану құқығын арендаторға беруді белгілеуде трансакциялық шығындар арендатор үшін келесі формаларға ие:

- жалға берілетін пәтерлер үй нарығындағы бағалар туралы ақпаратты іздеу шығындары; арнайы басылымдарды сатып алу үшін бірнеше нұсқалардытаңдап беретін риэлторлық фирмаға жүгіну, - ақша формасындағы және уақыт шығындары.

- Бірінші кезең нәтижесі бойынша таңдап аалынған пәтер иелері мен аренданың ерекше жағдайлары туралы келісім жүргізу шығындары;

-Уақыт шығындары делдалға жүгінуші мүмкін және осы жағдайды олар ақшалай формаға ие болады.

- Таңдалған пәтерлерге бару кезіндегі үй сапасын бағалау шығындары;

-Уақыт және транспорттық шығындар делдалға жүгінуі мүмкін.

- Жалдау туралы келісімді заңды пәйімдеу, оны нотариялды бекіту ығындары шығындар жариялай формада.

- Меншік иесінің аренда жағдайларын өзгертуге ұмтылуынан көрінетін оппортунизмін аолдын ашу шығындары, - уақыт шығындары психологиялық шығындар.

- Меншік иесінің арендаторы пәтер құалы бойынша претензиялар жасауы және келісімді жоғары ұмтылуы жағдайындакелісімнің әрекет мерзімікезіндегі пәтерді қолдану құқығын қорғау шығындары; - және сотқа жүгінуімен байланысты ақшалай формадағы шығындар.

6.7. Өлшеу мәселесі

Макроэкономикалық деңгейдегі трансакциялық шығындарды бағалау үшін Дж.Уоллис және Д.Корт трансакциялық сектор ұғынын құолдануды ұғынды. Олар бұл секторға бөлшек және көтерме сауданы. Басқару аппаратының және өзге салалардың шығындарда, мемлекеттің юттық және құқық қорғау әрекетіне (мемелекеттік трансакциялық секторы) шығындарджатқызады.

(1970) және Ресейде ЖҰӨң 1,6 % (1997ж) құрады. Сонымен, Ресейде трансакциялық шығындардың негізгі бөлігін экономикалық агенттердің мойына жүктенеді, және олардың бір трансакцияға есептегендегі жоғары көлемі. Коуз теоремасының мемлекеттік меншікті акционерлікке қайта құру процесін тұрлығымен дұрыс бейнелей алмайтынын түсіндіреді.
Негізгі әдебиет

  1. Капелюшников Р. Экономическая теория прав собственности. М.: ИМЭМО, 1990.

  2. Коуз Р. Проблема социальных издержек/Фирма, рынок и право. М.: Дело, 1993. С. 87-169.

  3. Норт Д. Институты, институциональные изменения и функционирование экономики. М.: Начала - Пресс, 1997. Гл. 4.

  4. Уильямсон О.И. Экономические институты капитализма. Фирмы, рынки, «отношенческая» контрактация. СПб.: Лениздат, 1996. Гл. 1. С. 48-90.

Қосымша әдебиет

  1. Гражданский кодекс Российской Федерации. Ч. I-II. М.: Норма – Инфра – М, 1996. Гл. 4 «Юридические лица».

  2. Малахов С. Трансакционные издержки и макроэкономическое равновесие//Вопросы экономики. 1998. № 11.

  3. Малахов С. Некоторые аспекты теории несовершенного конкурентного равновесия (двухфакторная модель трансакционных издержек)//Вопросы экономики. 1996. № 10.

  4. Шаститко А.Е. Внешние эффекты и трансакционные издержки. М.: Экономический факультет МГУ – ТЕИС, 1997.

  5. Posner R.A. The Economic Approach to Law //Texas Law Review. 1975. Vol. 53. P. 757-782 (перевод: Познер Р. Экономический подход к праву /Право и экономика. М.: Изд-во ГУ-ВШЭ, 1999).


11-12 Лекция

  1. ТАҚЫРЫП. ИНСТИТУТТАРДЫҢ УАҚЫТ АРҚЫЛЫ ӨЗГЕРУІ: ЭВОЛЮЦИЯ ЖӘНЕ РЕВОЛЮЦИЯ. ТАРИХИ СЕБЕПТЕРДІҢ ДАМУ ӘСЕРІ (2 c)




  1. Институт аясының ш түрі.

  2. Жанұялы-туыстық құрылымдарға келісу интеграциясы.

  3. Институттардың дамуының эволюциялық нұсқауы.

  4. Дамудың алдынғы траекториясына тіуелділік.

  5. Институттар импорты: нұсқаулар мен салдар.

  6. Институттар импорты және институттар дамудың траекториясының ауысымы.

  7. Институттардың конгруэттігі.

  8. Институционалдық дамудың екі көрінісі.


7.1 Институт аясының ш түрі.
Бірінші кезеңде біз институттарды ададар мен олардың әртүрлі саладағы қызметтерінің арасындағы бірлесіп әрекет етуші құрылым ретінде анықтадық. Енді айқындаймыз, сөз қалай формальдық келерлер туралы болса, заңда жазылып, конституцияда көрсетілгендей, нақ салай формальдік емес келерлер туралы да болып отыр. Заңда жазылмай, немесе қарапайым қалыптағы құқы – салт-дәстүр, әдет-ғұрып, сонымен қатар әрі заңда жазылған әрі жазылмаған да кенерлер тәртібі болады. Жеке тұлғалар оларды аяқ-астынан таңдайды және ерікті түрде солардың нұсқауына сүйенеді. Соңғы жағдайда, сөз бірлескен стратегиялық келісімді қалыпқа келген және «фокалдық нүкте». Бірін-бірі тауып алуға алдын-ала келісіп алуға мүмкіндігі болмаған жағдайда, екі жеке тұлға ішкі сезімдеріне сенуі және кездесіп қалуға барынша мүмкіндік бар деген жерді, уақытты таңдаулары қажет.
Институт – формалдық жиынтығы заңда белгіленген нақты және қарапайым, саясаттық және әлеуметтік салалардағы жеке тұлғалар дың ара-қатынасын құрушы.
7. 2. Жанұялы-туыстық құрылымдарға келісу интеграциясы.
Бұл жағдайда нақты келер бойынша келісім жасау, яғни трансакциялық шығындары жоққа және ізгі әлемге жақындатады. Бұл ізгілікке жақын тақалудың көптеген жолдары белгілі – биржалық сатушылар және алмас сатушылар шығыс баззары, Африка елдеріндегі аймақтық және шағын сауда, ортағасырлық европалық базарлар мен жәрмеңкелер. Сонымен К.Полань бойынша ортағасырлық европалық базар, Европада экономикалық жүйелік мысал, интенсивтік әлеуметтік байланыс пен қатынасы негізінде басқаша өзара қатынас пен сенім шамасында ұйымдастырылады. Трансакциялық шығындарының жоққа және нирвала жағдайы қалай келісімдер әлеуметтік топтар мен етере таныс адамдар ортасының аясынан шығады, солай жоғалады, өйткені әлеуметтік механизмдік әрекет салалары не аумақтық не адамдар ортасымен шектеуі.

Бұл жерде қисынды (қисылсыз) кері әрекет басталады: барлығы, не нәрсе, «өз» арасында мүмкін (келіссөз барысында ақапарат жасырым қалу, тауар сапасы бойынша талқылдыру немесе қызмет көрсетуде, кеілісім жасалып қойған саң оппортунизм, яғни «басқармамен» кееліссөз жүргізу барысында рұқсат етіледі. Мұндай орын тәртібі шығынсыздықты ұлғайтады).
7. 3. Институттардың дамуының нұсқасы
Екінші нұсқалық беруі нақты келелердің заңдалуында яғни олар негізінде жатқан шамаларға заң күшін беру және бұл келерлерді формальдық күйге келтіру. Бұл кқріністі эволюциялық деп атау орынды немесе текттік деп атау оның пайымдауынша жаңа формальдық институттар бос жерден пайда болмайды, формальдық емес бұрыннан бар институттар негізінде пайда болады. Формальдық инстнтитуттардың дамуы қалыптасқан формальдық емес келерлер кезінде қайта пайда болады.

Алғашқыда, келіскен тараптар төреші ретінде екі жаққа бірдей әділдігімен көзге түскен басқа саудагерді шақыратыны белгілі.

Төрешінің атағы өз әрекеттестеріле қатысты оның әділдігіне кепілдік беретін және ешқашанда мәселе туындамайтын.

Қиыншылықтар әртүрлі сауда бірлестіктерінің өкілдері арасында дау тудырған әртүрлі жәрмеңкелер арасында сауданың дамуымен басталдыатақ тек тұрақты әріптестер мен серіктерге қатысты міндеттерді құрайды. Төрешінің шешімін «басқа»саудагерге қарағанда, дауға қатысушы «өз» саудагеріне ықластырақ болады. Сондықтан құқықта жазылып , ережеде көрсетілген оңтайлы шешім «өз» араларында және «басқаларға» да қатысты жалжалды шешудің әділ тараған жолы бекітілген.
7. 4. Дамудың алдынғы траекториясына тәуелдік.
Бұл жерде Вебленнің институттарға берген анықтамасын еске алу орынды: институттар – «бұлар адамдардың қалыптасқан ойлау тұрпат өзінің тіршілік тынысын ұзақта беймәлім уақытқа ұзарту беталысы бар». Эволюциялық белгіленген енжарлық сипаттамасы дамудың алдыңғы траекториясынан тәулдік атын алған немесе дамудың тарихи себептік әсерін алған (path – desend). Бұндай тәуелділік туралы, мына жағдайда, егер кешегі институционалдық келерлер айтуға тұрарлықтай болып қалса және бүгінгі «болашақты таңдау нұсқасын шектейді».

Қысқаша айтқанда «тарих айтуға тұрарлық».

Институттардың табиғи эволюциялық нәтижелерінің маңыздылығының жалаң еместігіне көз жеткізетін мысалдар жеткілікті. Бір жағынан әдет-ғұрып қалыптасуының ұстанымы, немесе ауқымды мағыналы жағдаяты жалпы құқық негізінде жатыр. Тек Англия мен оның отаршылары ең азшығын трансакционалды экономикалық байланыстың әсерін қамтамасыз етуде (бір келісімді есептегенде) құқықтық жүйе құралды. Екінші жағынан, институционалдық дамудың тұйықтық нұсқасы Испания, Португалия және Латиноамерикандық елдердің тарихи тәжірибесі көрсеткендей, құқықтық жүйесі меркантилизм әдет ғұрып бейнелейтін өзіндік өрлеуі шексіз ұзақ болуы мүмкін. Меркантилизмнің құқықта бекітілген шамасы тек қысқа мерзімді уақытта өнімнің көмегінсіз пайда табу бағытына ықпал етеді. (Жай утилитаризм шамасы және пайдаіздеу). Эде Сотоның айтуынша «перуандық қоғам бөлектенген келісімдерге негізделген құқықтық жүйелерден зардап шегеді.
7. 5. Институттар импорты: нұсқалар мен салдарлар.
Баламалар іздеу институционалдық дамудың бұрыннан белгілі үлгісіне сүйене отырып, формальды келерлерді өзгертуге талпыныс жасаушы үшінші революциялық нұсқаға әкеліп тірейді.

Сөз әлдеқашан өзінің ара қатынасын қамтамасыз етудегі әсерін дәлелдеген және институционалдық дамудың тұйық траекториясынан ос негізде алыстаған формальді институттар импорты жайлы болып отыр. Басқаша айтқанда, құрастыру белгілі бір нәтижеге қол жеткізу мақсатында болады және бастапқы жағдай - қоғамда бұрыннан бар формальды институттар соңғы нүкте есепке алынады. Мемлекет рай таза техникалық заңдастырылған формальдық емес шамадан басқарушыға айналады. Дәл осы жағдайда мемлекеттің қандай да үлгіде белсенді араласуында тұрған ештеңе жоқ – Монарх Платонның саяси ерікті ағарту ісі, президенттік және парламенттік демократия ісіне сәйкес сайланған.
7.6. Институттар импорты және институционалдық дамудың траектория сының өзгеруі.
Енді институционалдық импорттың мәні жайлы сұраққа тоқталамыз: сының аусуына қойылған мақсатқа сай ма?

Бір жағынан, соғыстан соңғы Жапония да институционалдық даму реформалары Америка басқыншы критериймен америкалық саяси, әлеуметтік және экономикалық институттар үлгісімен жүргізілген тәжірибелері белгілі. Жақ «дзайбатау» (zaibazai), тарату, соғысқа дейінгі кезеңдегі орасан күшті жанұялық корпорациялық және олардың ұсақ акционерлер арасында бақылаудың шашырауы арқылы акционерлік қоғамдарға айналуы(в 1949 ж . 79% акция иелері және тулғалар болған), америка фирмашілік басқару үлгілерінің таралуы, америкалық кәсіподақ жайлы заңдылықтарын еңгізу Жапонияның соғыстан кейінгі экономикалық жетістіктерінің ең шешулі факторы болды.

Екінші жағынан, Б.Бадидың ойынша мемлекетті европалық үлгіде қалыптастыру үшінші әлем елдерінде шағын және аймақтық дамуларға себепші болды. Мыс: мемлекеттік аймақтық құрылымы ислам және үнді халықаралықтарына жарамсыз, себебі олардың діні мен мәдениеті мемлекеттің құрылуын аймақтық бірлік принципі негізінде емес, «бірлік сенімде », сонымен қатар көшпелі тайпалар негізінде ұйғарады. Сонда «институттар импорты саяси салағс ғана емес, ұлттық беру, ұжымдық әрекеттерге де таралатын аласапыранды құрайды». Көптеп таралған үлгілерді импорттау кезінде қарама-0арсы әсерлер тууын күту - Америка Конституциясында көптеген зерттеушілермен белгілі болды. Сонымен, өзіндік нақ тәжірибе үнді резервацияларын тарату (The Jndian Reorganization Act, 1930) жерінде.
7. 7. Институттар конгруенттігі.
Институттар импортының жетістіктеріне ықпал етуші негізгі фактрлар импортаушы елдерде басқарылатын фолмады емес және формальды шамалардың конгруенттік дәрежесі мен сипаты болып табылады, олардың негізіне импорттаушы институттар жатады.

Бұдан тәуір ештеңе болмағандықтан біз қоғамдағы формальды емес және формальды шамаларды импорттаушы жалпы беталыс дағадарлағы басқарушы геометриялық терминді қолданамыз.

Шамалар арасында конгруенттіктің болуы олардың институционалдық траекториясының жақындауына әсер етеді. өз кезегінде конвергенция оң және теріс, эволюциялық тұрақты не аралас болады.

Оң конвергенция оңтайлыққа жетелейтін, формальды және формальді емес шамаларды жақыластыратан беталыс негізінде бекітіледі.

Теріс конвергенция, керісінше, жалпы беталыстың әсерсіз нәтижесі үлгісін қабылдайды. Эволюциялық конвергенция (Шумпеттер, Дж. Гелбрейт) шамалардың жақындасуынан динамикалық процессті көреді. Санақтық конвергенция болжаны (Ф. Перру) формальді және формальді емес шамалар бірін-бірі толықтыратын жағдайды шамалайды. Аяғында аралас конвергенция (Я.Тинберген) формальды және формальды емес шамалардың өзара әсерімен аяқталады, қорыта айтқанда институционалдық дамудың беталысы формальды емес даму барысымен формальды даму барысымде сәйкеспейді. Сонымен,біз формальді және формальды емес шамалар конгруенттігінің сипаттамасы мен дәрежесін қалай бағалай немесе өлшей аламыз.

Институттар импортының нақты жағдайын басты түрде талдауға бағытталған, оларды пайдалану салалары шектеген, әрқайсының өзіндік кемшілігі бар бірнеше әдістер бегілі.
7.8. Институционалдық дамудың екі көрінісі.
Ресей қоғамында сенім деңгейін талдау формальдық емес шамалар конгруенттігі келісімдеу және нарық негізінде іс атқаратын шамалар туралы айтуға мүмкіндік береді.

Ұқсас қорытындыларды қалған бес параметрді талдау негізінде жасауға болады. Олай болса, нарық институтінің импорты нәтижесінде формальды емес және формальды шамаларды конвергенциялау, емес олардың келісушілігінің өсуін дивергенциялаудя ойластыруға тура келеді. Сонымен институт импорты жағдайындағы оқиғаның дамуының екі көрінісін қарастырамыз. Біріншіден, нәтижесінде формальды емес және форальды шамаларды конгруенттігі жағдайында институционалдық даму жедел түрде болады. Бірақ бұл жағдайда институционалдық даму траекториясының радикалдық ауысуы болмайды,

нәтижесінде формальды емес және формальды шамалар әуел бастап бір-біріне қарсыласқан жоқ болатын. Институт тек эволюциялық даму жағдайында көп уақытты алатын өзінің қалыптасуындағы бес қатар кезеңге тезірек өтеді.

Екіншіден, формальды және форальды емес жүйелер арасындағы келіспеушіліктің өсуіне орай, формальды және форальды емес шамалар конгруенттігі жағдайының институционалдық дамуы бәсеңдейді.

Екінші көрініс институционалдық дамудың траекториясының радикалдық аусуын болжамайды да. Қорытындылайық. Революциялық нұсқа, форальды институттарды импорттауға байланысты ойда институционалдық дамудың траекториясының радикалдық түрде өзгертуге шамасыз. Тәурірек жағдайда ол қозғалысты осы траектория бойынша жылдамдатады, ал нашар жағдайда – бәсеңдетеді.
Негізгі әдебиет

  1. Капелюшников Р. Экономическая теория прав собственности. М.: ИМЭМО, 1990.

  2. Коуз Р. Проблема социальных издержек/Фирма, рынок и право. М.: Дело, 1993. С. 87-169.

  3. Норт Д. Институты, институциональные изменения и функционирование экономики. М.: Начала - Пресс, 1997. Гл. 4.

  4. Уильямсон О.И. Экономические институты капитализма. Фирмы, рынки, «отношенческая» контрактация. СПб.: Лениздат, 1996. Гл. 1. С. 48-90.

Қосымша әдебиет

  1. Гражданский кодекс Российской Федерации. Ч. I-II. М.: Норма – Инфра – М, 1996. Гл. 4 «Юридические лица».

  2. Малахов С. Трансакционные издержки и макроэкономическое равновесие//Вопросы экономики. 1998. № 11.

  3. Малахов С. Некоторые аспекты теории несовершенного конкурентного равновесия (двухфакторная модель трансакционных издержек)//Вопросы экономики. 1996. № 10.

  4. Шаститко А.Е. Внешние эффекты и трансакционные издержки. М.: Экономический факультет МГУ – ТЕИС, 1997.

  5. Posner R.A. The Economic Approach to Law //Texas Law Review. 1975. Vol. 53. P. 757-782 (перевод: Познер Р. Экономический подход к праву /Право и экономика. М.: Изд-во ГУ-ВШЭ, 1999).


13 Лекция

8 ТАҚЫРЫП. КОНТРАКТІЛЕР ТИПТЕРІ. ҰЙЫМ ЖӘНЕ НАРЫҚ АРАСЫНДАҒЫ ШЕКАРА ( 1 с)


  1. Контрактілер түсінігі.

  2. Сату туралы контракт.

  3. Контрактілер типтері.

  4. Ұйымдар.

  5. Институт және ұйым арасындағы шекара .

  6. Ұйымның оңтайлы көлемін анықтайтын факторлар.




    1. Контрактілер түсінігі


Институттар индивидтердің өзара әркететінің жалпы шеңберлерін анықтайды. Мәлімелер жасау шартын сипаттайтын өзара әрекетінің нақты шеңберлері контракт шарттарымен емесе өзара әрекетінің тікелей қатысушылары арасында анықталады.

Егер меншік құқы теориясын пайдалансақ, онда контракт құзыреттердің айырбасы және оны қорғау туралы қандай да болмасын келісім екендігін айтуға болады.

Контракт – индивидтердің берілген институционалды шеңберлерінде сипалы және еркін таңдауының нәтижесі болып табылатын құзыреттермен айырбас және оны қорғау туралы келісім.
8.2 Сату туралы контракт және жалдау туралы контракт.
Сату туралы контракт тәуекелге бірдей қатысты, тәуекелге бейтарап қарайтын, индивидтер арасындағы қатынастарды реттейді. Жалдау туралы контракт тәуекелге әр түрлі көңіл бөлетін адамдардың өзара әрекеттерінің шеңберлерін сипаттайды: тәуекелге тәукелге бейтарап және тәуекелге қарсы. Тәуекелге қарсы жалдамалы жұмыскерлер өздерінің болашақа стратегиясын еркін таңдау құқықтарынан тәуекелге бейтарап қарайтын (жұмыс берушілер) пайдасына өз еріктерімен бас тартады. Индивидтің қызметінің контрактіде анықталған түріне бақылау жасау құқын еркін делегирование жасау беру іске асырылады.
8.3 Контракт типтері.
Контрактінің үш негізгі құрылымы белгілі классикалық неоклассикалық және имплициттік. Бұл жағдайда сату туралы контракт классикалық және неоклассикалық ал жалдау туралы контракт неоклассикалық және имплициттік нысын қабылдауы мүмкін.
8.4 Ұйымдар.
Жалдау туралы контракт шеңберінде индивидтердің өз әрекеттерін бақылау жасау құқын еркін дилегирование жасауымен байланысты туындайтын принципиалды жаңа сәт, мәмілеге қатынасушылардың әрқайсысының рөлін анықтауды талап етеді. Мәміленің екінші тарапы - агент, немесе орындаушы қандай да әрекеттеріннемесе орындаушы қандай да болмасын белгілі бір деңгейден артық сын айқыға өз әрекеттерін бақылау құңтарынан бас тартады.

Ұйым деп «шекараларды анықтауын қол жететін және қатысушы мүшелері бөліп алатын мақсаттар жиынтығына жету үшін қызмет ететін координация бірлігі».

Немесе ұйым - өнімдің қатынас негізінде құрылған, яғни оның бір қатысушысы, агенті өзінің әрекеттерін бақылау құқын оның басқа қатысушысына, принципиалға делегирование жасайтын, координация бірлігі.
8.5. Институт және ұйым арасындағы шекара.
Ұйымды координация бірлігі ретінде түсіну, адамдардың өзара әрекет шеңберлерін анықтайтын институтпен анық салыстыруды талап етеді. Контракт тәсілнегізінде талдау, нарық мәміле жасауды туындайтынр, яғни классикалық контрактілерге қарағанда, жалдау туралы контрактілерді іске асыру біраз төмен трансакциялық шығындармен байланысты.

Бірақ ұйымның көлемінің өсуі келісімдер жүргізу шығындарының қысқаруына, бірақ мониторинг және оппортунизмді ескерту шығындарының артуына алып келеді. Ұйым көлемінің өсуімен оның қатысушыларының бірлігіне, нақтырақ айтқагда оның принципиалдар мүддесімен сәйкес келуіне қол жеткізу қиындай түседі. Сондықтан принципиалдық мониторинт және агенттер әрекеттеріне бақылау жасау көп күш-жігер жұмсауын талап етеді. Ұйымның өсуі фирма ішіндегі қосымшы трансакция шығындары сондай трансакцияны нарықта іске асыру шығындарына тең болғанға дейін жалғасады.
8. 6. Ұйымның оңтайлы көлемін анықтайтын факторлар.
Ұйымның оңтайлы көлемін анықтайтын факторларға келісімдер жатады: мәміле жасайтын активтердің ерекшелік дәрежесі; контрактіні іске асырудың белгісіздік дәрежесі; контракт тараптарының тәуекелге бейімділік дәрежесі; қол жету бағасының заңға және жариялылық емес бағаға қатынасы.
Негізгі әдебиет

  1. Коуз Р. Природа фирмы. М., дело 1993.

  2. Уильямсон О.Е. Экономические институты капитализма. Фирмы, рынки, «отношенческая» контрактация. Спб., 1996. Гл.3-5.

  3. Уильямсон О.Е. Сравнение альтернативных подходов к анализу экономической организации. Л., 1994.

Қосымша әдебиет

  1. Менар К. Экономика организаций. М.:ИНФРА – М, 1996, Гл.1, С.17-34.

  2. Уильямсон О.Е. Вертикальная интеграция производства: соображения по поводу неудач рынка/ Теория фирмы. СПб: Экономическая школа, 1995., С.33-35.


14-15 Лекция

  1. ТАҚЫРЫП. ФИРМА ТЕОРИЯСЫ: ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ ВАРИАНТ (2с. )

  1. Принципиал және агенттік өзара қатынас мәселесі.

  2. Принципиал және агенттің мәселелерін шешу варианттары.

  3. Фирамшілік құрылым.

  4. Фирманың даму траекториясы.

  5. Фирмалардың негізгі түрлері.


9.1 Принципиал және агенттің өзара қатынас мәселесі.
Принципиал (жұмыс беруші) және агенттің ( жалдамалы жұмыскердің) өзара қатынасы мђселесі мынада, агентті бақылау керек, бірақ соған сәйкес белгілі бір шығындар шығару қажет. Фирманың сыртында - нарықтық қатысушылары арасында баға өзара қатынастарды өге жақсы реттеуші болып табылады және жұмыскерлердің еңбегінің сапасы туралы негізгі ақпаратты алып жүреді. Бірақ, фирма ішінде баға жоқ, ал еңбек ақы мөлшерінің нағыз еңбек нәтижесінен әр тарапқа ауытқуы (себебі еңбек ресурсы бағасы біліктілігіне сәйкес жұмыс күшін ұсынуға байланысты қалыптасады) бұл ақпараттың жетілмегендігінің жақсы мысалы болып табылады.
9.2. Принципиал және агенттің мәселелерін шешу варианттары.
Агенттің оппортунистік мінез-құлқын шектеуге бағытталған ынтаны іздеумен оңтайлы контракт теориясы немесе принципиал жђне агент теориясы өкілдері айналасады.

Агенттердің жарысы. Принципиал және агент мәселесін шешудің бірінші варианты агенттер арасындағы өндіруді орындау емес, жақсы нәтижеге жету мақсатында агенттер арасында жарысты дамытуда болып табылады. Агенттер бәсекесі идеясы жардың өзін бір-бірін бақылау үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Бірақ, бұндай бұндай стратегияның теріс тараптары бар: агенттер арасындағы бір-біріне сенім элементтерін бұзады және агенттерін бірлескен күш-жігерін талап ететін міндеттер тәжірибе жүзінде мүмкін болмай қалады.

Агенттердің бірлескен қызмет нәтижесіне қатысуы. Бұл вариант фирманың қызметімен байланысты, тіркелген сыйақы төлеуді қажет ететін, жалдау туралы контрактіні жасауға алып келеді. Мысалы, жалдамалы жұмыскерлердің пайдаға қатысуының әртүрі, оның ішінде олардың акционерлік капиталға қатысуы арқылы.
9.3 Фирмашілік құрылымы.
Принципиал және агенттің мәселелерін шешудің әртүрлі варианттары ұйымның ішкі құрылымын баламалы модельдерінің негізінде жатады.

Ең көп тарағандары 4 тип болып табылады: унптарлық (У – құрылым), холдингтік (Х – құрылыи), мультидивизионалдық (М құрылым), аралас (С құрылым).

Унитарлық құрылым өнімдік қатынастарды максималды орталықтандыруды қажет етеді. Барлық негізгі шешімдерді принципиал қабылдайды, ол сонымен бірге бақылау жасайды.

Холдингтік құрылым мүлдем басқаша болады. Бұл жағдайда шешім қабылдау және әрекетіне бақылау жасау процесі максималды орталықсыздандырылады.

Принципиал агенттердің қаржылық нәтижелері және қаржылық ағымдарға іс жүзінде бақылау жасайды. Агенттер пайданы бөлу мәселесінен басқа мәселелердің барлығы бойыеша дербестікке ие. Принципиал агенттер қызметін тікелей бақыламайды. Олар агенттер жарысы арқылы бақылайды, оның жеңілпазы қаржылық нәтижелер критериі бойынша анықталады.

Мультивизионалдық құрылым ХХ ғ. басындағы ұйымдық инновация болып табылады. Бұндай құрылым жартылай дербес өндірістік бөлімшелер құруды көздейді. Олар өзін-өзі ақтау принципі негізінде және өнім типі, сауда таңбасы немесе геогрфиялық сипаты бойынша қызмет етеді. Онда стратегиялық

1   2   3   4   5   6   7   8   9

Похожие:

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
ОӘК Қазақ инженерлік- техникалық академиясының оқу- әдістемелік комиссиясымен мақұлданған
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
ОӘК Қазақ инженерлік- техникалық академиясының оқу- әдістемелік комиссиясымен мақұлданған
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
ОӘК Қазақ инженерлік- техникалық академиясының оқу- әдістемелік комиссиясымен мақұлданған
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
ОӘК Қазақ инженерлік- техникалық академиясының оқу- әдістемелік комиссиясымен мақұлданған
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі қазақ инженерлік-техникалық академиясы «БАҒалау және бизнес» кафедрасы
«050908 Бағалау» мамандықтарына Мемлекеттік Білім Стандарттарына сәйкес және Білім және Ғылым Министрлігі жанындағы 06. 06. 2006...
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі Қазақ инженерлік – техникалық Академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
«Бағалау және бизнес» кафедрасының аға оқытушысы, Жуматаева Бақытжамал Әшімқызы
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
Бұл бағдарлама «Маркетинг» пәнін оқитын экономикалық мамандықтардың студенттері үшін бастапқы бастауышы болып табылады
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
СОӨЖ және сож тапсырмалар жүйесінің мақсаты, білімді жетілдіру және нақты талдау жасау, тариха және қазіргі кездегі жағдайларды,...
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі Қазақ инженерлік – техникалық Академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
Жуматаева Бақытжамал Әшімқызы, аға оқытушы, «Құрылыстағы бухгалтерлік есеп» пәнінен оқу-әдістемелік кешен
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі Қазақ инженерлік – техникалық Академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
«Жерді бағалау және жер кадастры» оқу-әдістемелік кешен оқу жоспары мен пәннің талаптарына сәйкес құрастырылған және пәнді оқып білуге...
Разместите кнопку на своём сайте:
kk.convdocs.org



База данных защищена авторским правом ©kk.convdocs.org 2012-2017
обратиться к администрации
kk.convdocs.org
Главная страница