Авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009




Скачать 457.53 Kb.
НазваниеАвторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009
страница1/3
Дата конвертации02.11.2012
Размер457.53 Kb.
ТипАвтореферат
  1   2   3
ӘОЖ 787.8 (574) Қолжазба құқығында

МУПТЕКЕЕВ БАЗАРАЛЫ ЖҰМАҒҰЛҰЛЫ


Жетісудың оңтүстік шығысындағы күйшілік дәстүр


17.00.02 – музыка өнері


Өнертану ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін

алу үшін дайындалған диссертациясының
авторефераты

Қазақстан Республикасы

Алматы, 2009




Жұмыс Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясының қазақ және шетел музыка тарихы кафедрасында орындалды.

Ғылыми жетекші: өнертану ғылымдарының

кандидаты, доцент Г. Н. Омарова
Ресми оппоненттер: өнертану ғылымдарының докторы,

профессор Ш. Гуллыев

өнертану ғылымдарының кандидаты,

философия ғылымдарының

докторы, доцент Б. Д. Кокумбаева


Жетекші ұйым: Қазақ Ұлттық музыка академиясы (Астана қаласы)

Қорғау 2010 жылы «____» _______сағат_14.00 де Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық өнер академиясының (050000,Алматы қаласы, Панфилов көшесі, 127) өнертану ғылымдарының кадидаты ғылыми дәрежесін беру жөніндегі К.53.40.04 диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады.


Диссертациялық жұмыспен Білім және Ғылым Министірлігі Орталық Ғылыми кітапханада танысуға болады.

Мекен жайы: 050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі, 28


Автореферат 2009 жылғы «____» ______________ таратылды.

Диссертациялық кеңестің

ғалым хатшысы, өнертану

ғылымдарының кандидаты Батурина О. В

КІРІСПЕ
Көшпенді қазақ елінің ғасыр қойнауында терең тамырлап жатқан тарихы мен мәдениетінің бет пернесі – қазақтың музыкалық төл өнері. Қазіргі жаһандану заманына дейін жеткен өнер өзектерін, жалпы көшпенділердің мыңдаған жылғы табиғат аясында туындаған тұрмыс-салты мен мәдениетін, тарихы мен дәстүрін баяндайтын музыка мәдениетінің үлгілерін барынша жинап, зерттеуді, жүйелеуді қажет етеді.

ХХ ғасырдың 90-шы жылдарынан бастап қазақтың музыкатану саласында зерттеуші-теоретиктермен қатар көптеген орындаушылар да өз тарапынан халық музыкасын жинап, зерттеу жұмыстарымен айналыса бастады. Бұл – ән, күй, жыр өнерінің тарихы мен теориясын зерттеуімен бірге орындаушылық-практикалық жұмыстарын алға тарту, қазақ музыкасының түпнұсқаларын сақтау, келешек ұрпақтарға оны жеткізу, ал, бүгінгі таңда осы төл өнерімізді толық насихаттау мәселелердің өзектілігін айқындайды. Мәдениетіміз үшін әр өңірдің аспаптық, әншілік, жыршылық өнерінің аймақтық ерекшелігін сақтау да аса маңызды мақсат: бұл бүгінгі Қазақстан мәдениетінде дәстүрлі музыканың болмысы мен арықарай дамуын қамтамасыз ететін шарт. Демек, күйші, әнші, жырау-жыршылардың бізге қалдырған мұрасын, шығармашылық және орындаушылық дәстүрін өз қалпында сақтауымыз қажет. Сақтау дегеніміз, нотаға және таспаға түсіру ғана емес, оны зерттеп, музыканың өзіндік стильдерін сақтай отырып, музыкалық практикаға, орындаушылардың репертуарына енгізу.

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазіргі кезде қазақтың домбырашылық өнерінде “төкпе” және “шертпе” күйшілік дәстүр өздерінің даму жолдарымен, аймаққа тән орындаушылық, композициялық, пернелік-ладтық жүйелерімен ерекшеленеледі. Батыс Қазақстанның күйшілік өнері көптеген ғылыми еңбектерде зерттелсе, шертпе күй туралы тек соңғы кезде ғана дәйекті, әрі терең тұжырымдар айтыла басталды. Әйтсе де, шертпе күй мектептерінің орындаушылық ерекшеліктері қазіргі кезде толық зерттелген жоқ. Бізге күйлері белгілі Байжігіт, Тәттімбет, Сүгір, Қожеке, Бейсембі, т.б. күйшілік өнер иелерінің аймақтық, орындаушылық үрдістерін, ортақ немесе өзіндік қолтаңбаларын, олардың басқа күй мектептерінен айырмашылықтарын айқындап, анықтауды қажет етеді. Жетісу, Монголия, Шығыс Түркістан, Алтай, Тарбағатай өңіріне таралған күйшілік өнері туралы толық зетттеулер ғана емес, жалпы осы өңірлердің күйшілік дәстүрлері туралы материалдардың өзі мардымсыз. Сондықтан, әуелі нақтылы бір күйшілік дәстүрді аймақтың ауқымында зерттеу – өзекті мәселелердің бірі болып отыр.

Жетісу өңірін зерттеу өзектілігі – осы өңірдің музыка мұраларының көптігімен және де түрлі нұсқаларымен, жанрлық байлығымен, осы аймаққа тән стильдік ерекшелігімен анықталынады. Этнотарихы мен музыкалық бағыты жағынан Жетісу өңірі өз ішінде бірнеше күйшілік (әншілік, жыраушылық) дәстүр ошақтарына бөлінеді. Солардың ішінде дәстүрлі орындаушылық мектебі жағынан ерекше орын алатын қазіргі Алматы облысының Қытаймен шекаралас Райымбек (бұрынғы Нарынқол, Кеген), Еңбекшіқазақ (Шелек) аудандарды қамтитын Жетісу өңірінің оңтүстік шығыс аймағы. Бұл дәстүр Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданында (ҚХР) тұратын қазақтардың ұлы жүзге кіретін албан және суан руларына да тараған. ХІХ ғасырда осы өңірде қазақтың шертпе күй мектебінің негізін салушы Қожеке Назарұлы дүниеге келді. Қожекенің күйлері тек Жетісу өңіріне ғана емес, Қазақстанның бүкіл шығыс аймақтары мен Шығыс Түркістан, Іле және Алтай таулары, Қытай, Монғол жерлеріне тараған. Оның дәстүрін жалғастырушы Мергенбай Ерденұлы мен Сыбанқұл Қалбасұлының есімдері де халыққа кеңінен танылған. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Қожекенің шығармашылық жетістіктерін жалғастырған Мергенбай мен Сыбанқұл өздерінің де орындаушылық мектептерін қалыптастырды.

Фольклорлық экспедиция барысында біз мыңға жуық ән мен күйлердің үлгілерін Жетісу өңірінің оңтүстік шығыс бөлігінен жинадық. Бұл орасан зор жәдігерлік мұра қарапайым тыңдаушы халыққа ғана емес, кәсіби орындаушыларға да қажет, демек, оқу орындарына енгізуді, және сақтауды (аудио жазбалар мен жинақтарда) талап етеді. Алғашқы қадам 1998 жылы жасалып, «Өнер» баспасынан «Жетісу әуендері» және «Жетісудың күйлері» атты жинақтар жарияланды (бұлардың ішінде халықтық, авторлық әндер мен күйлер ең бірінші рет сарапталынды). Қазіргі кезеңде жиналған материалдарымыздың аспаптық музыкаға қатысты бөлігі зерттеліп, қорытындысы осы «Жетісудың оңтүстік шығысындағы күйшілік дәстүр» атты диссертацияда көрсетіліп отыр.

Зерттеу жұмысының мақсаты – қазіргі кезге дейін белгісіз болып келген Жетісудың оңтүстік шығысындағы домбырашылық өнердің өзіндік ерекшеліктерін, күйшілік мектеп өкілдері мен олардың шығармашылығын зерттеу арқылы өңірдің айырықша аймақтық орнын көрсету, сол дәстүрдегі күйлерді көпшілікке таныту. Осындай мақсаттағы өзекті мәселелерді ғылыми тұрғыда жүйелеуде төмендегідей міндеттер қойылып отыр:

- Жетісу аймағындағы домбырашылық дәстүр өкілдері Қожеке Назарұлы, Мергенбай Ерденұлы мен Сыбанқұл Қалбасұлының шығармашылығы мен өмір жолдарын зерттеу;

- бұл өңірдегі күйлерді жанрлық, музыкалық құрылымына қарай саралау, жүйелеу;

- Жетісу күйлерінің шығу тегі (генезис) көне аңыз күйлердің негізінде, салт-дәстүрге байланысты қалыптасқандықтан, зерттеу барысында күйдің аңыз-әңгімесіне (контекст) тоқтала отырып, оның атқаратын орны мен орындаушылық әдіс, тәсілдерін ашу;

- теріс бұраудағы күйлердің негізі көне аңыз-күйлердің құрылымымен астасып жатқандықтан, өз материалымызға сүйене отырып, осы теріс бұраудың ладтық жүйесі, орындаушылық ерекшеліктерін архаикалық күй құрылымдарының семантикасымен салыстыра отырып, саралау;

- Жетісудың оңтүстік шығысында күйшілердің репертуарында ғана кездесетін Қамбархан атты күй тобының шығу тегін, орындаушылық ерекшеліктерін саралау;

- қазақтың басқа күйшілік дәстүрлерімен салыстыра отырып, стильдік ерекшеліктері мен ладтық жүйесін, домбырадағы перне байлау үлгілерінің айырмашылықтарын анықтау;

- мәдени-тарихи тамырын (контекст), шығу тегі (генезис) мен музыкалық тіл ерекшелігін зерттеу нәтижесінде Жетісудың оңтүстік шығысындағы аймақтық дәстүрдің басқа шертпе күй дәстүрімен сабақтасуын, өзіндік орнын айқындау.

Зерттеудің нысанасы. Диссертация жұмысының зерттеу нысанасы - шертпе күй дәстүрінің бір тармағына жататын Жетісу өңірінің күйшілік өнері. Зерттеу материалы, әрі зерттеу аймағы болған – Жетісу өңірінің оңтүстік шығыс аймағы (қазіргі Алматы облысының Қытаймен шекаралас жатқан Райымбек, Еңбекшіқазақ аудандары).

Зерттеу нысаны – осы өңірден шыққан күйшілер, олардың күйлері, осы аймақтың күйшілік дәстүрі.

Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы:

- бірінші рет Жетісудың оңтүстік шығысындағы күйшілік дәстүрдің аймақтық орны ғылыми тұрғыда айқындалды;

- осы өңірге тараған күйшілік мектеп өкілдері Қожеке Назарұлы (1823- 1881), Мергенбай Ерденеұлы (1843-1929), Сыбанқұл Қалбасұлының (1865-1945) өмірі мен шығармашылығы, күйлерінің құрылымы мен орындаушылық ерекшеліктері теориялық таным таразысында тұңғыш рет сараланып, ғылыми айналымға енді;

- бірінші рет Жетісу күйлері құрылымының ладтық жүйесі домбыра аспабының перне байлау үлгілерінің шеңберінде салыстырмалы түрде қарастырылып, айқындалды;

- домбыра бұрауына (теріс, оң) байланысты және күй құрылымының ерекшеліктеріне қарай, күйлердің негізгі жанрлық классификациясы жасалынды;

- теріс бұраудағы көне аңыз-күйлердің (оның ішінде Аққу, жоқтау) жанрлық сипаты мен орындалу ерекшеліктеріндегі символикалық, дыбыстық бейнелеу тәсілдерінің күй мазмұнындағы маңыздылығы алғаш рет зерттелді;

- зерттеу нысанына алынған күйлердің құрылымы – негізгі ладтық тіректері арқылы – зерттеліп, жүйеленді;

- тек осы өңірге тараған “Қамбархан” күйлерінің шығу тегі, өзіндік аймақтық ерекшеліктері кеңінен сараланды.

Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.

1) Жетісу және оның оңтүстік шығыс бөлігі шертпе күй дәстүрінің жеке бір тармағы. Ол басқа күйшілік дәстүрден аймақтық, этнотарихи және ру-тайпалық тұтастығымен, жергілікті күйшілік мектептерімен, күйлердің өзгеше құрылымдығымен және жеке орындаушылығымен ерекшеленеді.

2) Жетісудың оңтүстік шығыс бөлігінде таралған халық күйлері мен Қожеке, Мергенбай, Сыбанқұл бастаған негізгі үш мектептің шығармашылығы күйлердің жанрлық құрамын анықтауға толық мүмкіншілік береді.

3) Күйлерді жүйелеу мәселесінде теріс (квинта) және оң (кварта) бұраулар күй құрылымының зерттеу өзегі болып, теріс бұраулы (жоқтау, көне аңыз) күйлер мен оң бұраулы (Қамбархан) күйлер екі зерттеу жүйенің негізін құрайды.

4) Теріс бұраулы күйлерінің негізі бурдондық жүйеде қалыптасқан. «Жоғарғы», «негізгі», «саға» деп аталатын позициялық иірімдер (ПИ) күй құрылымында әрқалай сабақтасып, күй өзегінің дамуына ықпал жасайды. Күйдің мазмұны мен тақырыбын ашатын дыбыстық-бейнелеу тәсілдер – негізгі бейненің символикалық таңбасы.

5) Көне күйлер қатарында аңыз-күйлер (мифологиялық мазмұндағы «Алып қарақұс», «Мұңлық-Зарлық»), «Аққу» күйлері (оң және теріс бұраулы нұсқалары) және домбыра аспабындағы жоқтау күйлері өзіндік музыкалық тіл ерекшеліктерімен айқындалады.

6) Жеке жанр болып қалыптасқан жоқтау күйлерге аймақтың жоқтау сарындары негіз болған.

7) Оң бұрауда ойналатын күйлердің құрылымы, фактурасы, орындаушылық ерекшеліктері негізгі ладтық тіректер (сүйеу перне, бас перне) арқылы дамып, қалыптасқан.

8) Жетісу өңірінің ладтық ерекшеліктері осы өңірдің перне тағу үлгісі мен аспаптың құрылымына (қонструкциясына) байланысты.

Зерттеу жұмысының әдістемелік негіздері – аспапты музыканы кешенді, әрі жүйелі түрде (В. Мациевский) қарастыру және қазақтың музыкалық өнерін аймақтық шеңберде зерттеу. Кешенді зерттеуде аспапты музыканың археология, этнография, тарихи, мәдени, т.б. салаларды шендестіре отырып, музыкалық аспаптың аймақтық ерекшеліктеріне сай конструкциялық құрылысы, жасалуы, материалы, құлақ күйі, тембрлік, динамикалық, орындаушылық ерекшеліктерін, т.б. біртұтас, жүйелей зерттеу. Аспаптық музыкада «шертпе» және «төкпе» күйлердің аймақтық ерекшеліктерін А. Затаевич, А. Жұбанов, П.Аравин, Б. Сарыбаев сынды зерттеушілердің еңбектерінде айқындала бастады. Бірінші рет аймақтық ерекшеліктерді (әншілік өнерде) арнайы зерттеген Б. Қарақұловтың еңбегі бізге ғылыми әдістемелік негізімен құнды. Қазақтың этномузыкатану саласында бүгінгі таңда қазақтың дәстүрлі музыкасының тарихи және теориялық тұжырымдарын қалыптастырған Б. Ерзакович, Т.Бекхожина, С. Күзембаева, З.Қоспақов, Б.Аманов, А.Мұхамбетова, Н.Тифтикиди, С. Зарухова, А.Темірбекова, Б.Байқадамова, Р.Темірбаев, У.Бекенов, А.Тоқтаған, П. Шегебаев, Г.Омарова, С.Аманова (Райымбергенова), Л.Халтаева, С.Өтеғалиева, С. Қалиев, М.Гамарник, Л.Көпбаева, Р.Несіпбаева, Е.Үсенбаев, т.б. ғылыми еңбектерінің нәтижелеріне сүйеніп отырмыз. Сондай-ақ, домбырашы ретінде күйдің орындаушылық ерекшеліктеріне ерекше көңіл бөлінді.

Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. Диссертация күйтану саласында күйшілік өнердің аймақтық орнын айқындау принциптерін жетілдіру, сонымен қатар, Жетісу күйлерінің шығу тегі мен орындаушылық ерекшеліктерінің теориялық негізделуімен құнды. Зерттеу нәтижелерін әдебиеттану, өнертану, тарих, этнография, эстетика, педагогика, т.б. ғылым салаларында пайдалануға болады. Сонымен қатар, жоғарғы музыка оқу орындарында, орта және арнаулы музыка оқу орындарында көмекші құрал ретінде пайдалануға болады. Бүгіңгі таңда диссертациядағы материалдар Қазақстанның музыка мәдениетінде, музыкалық-орындаушылық практикасында қолдануда.

Жұмыстың сыннан өтуі. Зерттеудің негізгі қорытындылары ғылыми мақалалар түрінде дайындалып, республикалық ғылыми журналдар мен жинақтарда жарияланды, халықаралық, республикалық конференцияларда баяндалды.

Диссертациялық зерттеу Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясының қазақ және шетел музыка кафедрасының мәжілісінде талқыланып, қорғауға ұсынылды.

Диссертацияның құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш тараудан және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі (158 аталым) мен күйлердің қосымша (диссертанттың өзі түсірген) ноталық жазбалар берілген.

ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Кіріспеде диссертация тақырыбының өзектілігі, зерттеу мақсаты мен міндеттері, зерттеу нысаны, теориялық және әдістемелік негізі, ғылыми жаңалығы, т.б. көрсетілді. Сонымен қатар, Қазақстанның (шет аймақтың) шығыс бөлігіндегі шертпе күйшіліктің қазіргі кезеңдегі зерттеу өзектілігі мен Жетісудың домбырашылық өнерінің этнотарихы, орындаушылығы бірнеше мектептерге бөлінетіндігі айқындалды. Жетісудың оңтүстік шығысындағы күйшілік дәстүрдің тарихи-аймақтық ерекшелігінің музыкалық-стильдік шекарасы белгіленді.

1. Жетісу аймағындағы күйшілік өнер атты 1-ші бөлімде өңірдің домбырашылық дәстүрі туралы жалпы мәліметтер беріледі (1.1), күйшілік мектеп өкілдерінің өмірі мен шығармашылығы (1.2) туралы сөз болады. Сонымен бірге бұл бөлімде өңірге таралған домбыра түрлерінің құрылымы мен перне тағу үлгілері (1.3) арнайы қарастырылды.

1.1 Жалпы мәліметтер атты бөлімшеде Жетісудың оңтүстік шығысына қатысты тарихи мәліметтермен қатар, осы аймақта ежелден өмір сүріп келе жатқан қазақтардың ру-тайпалық құрылымы, күйшілік-домбырашылық дәстүрі мен оны қалыптастырған тұлғалардың шығармашылығы мазмұн-тақырыптық тұрғысынан қарастырылды. Мазмұн-тақырыптық жағынан шартты түрде күйлерді бірнеше топқа бөліп қарастырдық:

1. Көне аңыз күйлер тобы.

2. Күйшілердің өз атымен тараған күйлер.

3. Өзге ұлт нақыштарына шығарылған күйлер.

1. Жетісу өңірінде “халық күйлері” деген атпен ең көп тараған көне аңыз- күйлер тобы. Бұл топта «Аққу», «Ақсақ құлан», «Бозінген», «Аңшының зары», т.б. аңыз күйлерді шертпе күй дәстүрінде көптеп кездестіруге болады (әсіресе, Алтай-Тарбағатай, Шығыс Түркістан аймақтарында). Ол күйлердің мазмұн-тақырыптық, орындаушылық, т.б. ерекшеліктері ортақ болғанымен, Жетісу күйлерінің әуендік сипаты, кейбір ладтық жүйесінде және күй құрылымында өзгешіліктер бар. Аңыз күйлердің негізі теріс бұрауда орындалғанымен, оң бұрауда орындалатын күйлер баршылық. Көне күйлердің бірі “Аққу” бұл өңірде оң бұрау үлгісінде көптеген нұсқаларымен кездеседі.

Бұл топтағы күйлердің тағы бір көнелігі – олардың аңыздарының мифологиялық, архаикалық тақырыпта (мысалы “Алып қара құс” күйінің аңызы) болуы, жан-жануарларға арналып, тотемдік ұғымдармен қабаттасуы, күйлердің сюжеті көбінесе аңшылық кәсіпке байланысты өрбуі. Бұл күйлердің әуендік құрылысында жоқтау сарындары мен жан-жануарлардың дыбыстарына еліктеуі көп қолданылады.

Көне күйлерге жататын бәдік, жаңылтпаш күйлердің шығу тегі (генезис) мен сөздердің этимологиясының күй жанрындағы қалыптасуы арнайы қарастырылды. Аспаптық музыкадағы бәдік күйлер тарих қатпарларында өзгеріске түскен формасы: бәдіктің шығу тегі көне замандарда «бәдік» деген ауруды адам бойынан аластату үшін «ауруды» басқа жаққа «көшіріп, емдеу» әрекеті кезінде айтылатын сарын болса, кейінгі тарих белестерінде – қыз бен жігіттің, ақын-жыраулардың айтыстарында бәдік жанрының функциясы өзгеріске түскен. Бәдік тек өлең-жыр формасын сақтап, жанрлық сипатынан айрылған. Біз қарастырып отырған «Жаңылтпаш-сайқал» атты бәдік күйде қызды жаңылдыру үшін жігіт өзінің анайы қимылдарымен қызды жаңылтып, жеңуге тырысқан – жаңылтпаш пен бәдіктің байланысы осы жерде. «Жаңылтпаш-сайқал» күйі, бәдік өлең, күлкілі жаңылтпаш, жұмбақтар, «арсыз» мағынасындағы жанрлар эротикалық фольклордың тармақтары. Ал, эротикалық фольклор болса, халқымыздың барлық ауыз әдебиетінің жанрлық үлгісінде кездеседі [1, 269 б.].

2. Күйшілердің өз атымен тараған күйлер. «Ән-күй», «Терме күй» деген атпен кездеседі. Атап айтсақ, Есен ақынның ән-күйі, Нүсіпхан ақынның “Қоштасу ән-күйі” өзінің ерекшелігімен көзге түседі. Бұл күйлерді шығарушы ақын не әнші болғандықтан күй йірімдері ән әуеніне жақын. Ән-күйлер көне заманнан бері дәстүр сабақтастығын үзбей қазіргі күнге дейін жалғасын табуда. «Тілемістің терме күйі», «Мәсімбайдың, Бөлтіріктің терме күйі», т.б. ырғағы 7-8 буындық жыр үлгісі. Күйші, домбырышылар “терме-күй” деп орындалу сипатына, мазмұн өзгешелігіне қарай бұл жанрлық түрді екі мағынамен айтады. Бірі – пернені де, қос ішекті де термелеп тарту арқылы орындау әдісіне байланысты туған. Екінші, ауыз әдебиетінің терме мақамының күйге айналғандығына байланысты аталған. Жетісу өңірінде күй атауларында1 сақталып қалған күйшілер XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында өмір сүрген жергілікті өңірге белгілі адамдар. Бұлар тек күйшілер ғана емес: Әбдірақпан, Қызай Әшім, Кәтіп, Тілеміс, т.б. өз тұсында ел басқарып, қиыншылық кезде халқына бас-көз бола білген жандар. Күйші есімімен тараған күйлердің ел ішінде жақсы сақталып қалуы күй сарыны мен орындаушылық ерекшелігінің айқындылығынан да болса керек.

3. Өзге ұлт нақыштарына шығарылған күйлер. Жетісу өңірінен шыққан күйші-домбырашылардың репертуарында көршілес татар, орыс, қалмақ, ноғай сарындарын көптеп кездестіруге болады. Ең көп тараған “Қалмақ күйлері” деп тартылатын шығармалардың бір тамыры қалмақ шапқыншылығы кезіне жатса, екінші тамыры қазақтардың Қытай, Монғол асып барып қоныстану кезеңімен сабақтас. Қоян-қолтық араласу нәтижесінде қазақтар арасына кең тараған күйлердің көбі би ырғағында туған. Бұл күйлер би ырғағына байланысты бірқалыпты ойналып (пунктирлі ырғақ), көбінесе “қалмақтың би күйі” деп аталатын биін осы күйлермен домбырада сүйемелдейді. Күйлердің мазмұны мен пішіні қалмақ халқының пентатоникалық жүйеде орындалатын әуендері мен би сарындарынан құрылған, және құрылымдары да күрделі емес: қысқа қайрылатын ырғақтар бірнеше рет қайталанады.

Тараудың 1 бөлімшесінің соңында Жетісудің шертпе күйлерінің орындаушылық тәсілдері мен құрылымына қарай екіге бөлінетіні айқындалып (қара қағыспен тартылатын бурдондық жүйедегі және шертіп тартылатын жалғыз дауысты күйлер), Жетісу өңіріңің күйшілік-аспаптық дәстүрі басқа өңірлермен (Арқа, Қаратау, Алтай-Тарбағатай ) тамырлас, сабақтастығы айқындалды.

1.2 Күйшілік дәстүр өкілдері атты бірінші бөлімнің екінші бөлімешесі үш дәулескер күйшінің атымен белгіленген:

1. Қожеке Назарұлы (1823 - 1881).

2. Мергенбай Ерденеұлы (1843 - 1929).

3.Сыбанқұл Қалбасұлы (1860 – 1925).

Қожеке Назарұлы Жетісу өңіріндегі ең ірі тұлға. Оның күйлері бүкіл өңірге тараған және барлық мектеп өкілдерінің орындауында бар. Қожекенің Рақыш бастаған өз ұрпақтары мен туыс-жекжаттарында және Сыбанқұл мен Мергенбайдың күйлерін жеткізген күйшілердің репертуарларында Қожеке Назарұлының күйлері негізгі орында. Сонымен бірге, өз ата-бабаларының күйлерінен бастау алған Сыбанқұл мен Мергенбай күйлерінде өзіндік қайталанбас құрылым мен орындаушылық ерекшеліктер бар ірі мектеп өкілдері. Қожеке Назарұлы, Сыбанқұл Қалбасұлы және Мергенбай Ерденеұлы есімді күйшілер Жетісудың оңтүстік шығысындағы күйшілік мектептің басында тұрған ірі тұлғалар.

1.2.1. Қожеке Назарұлы (1823-1881). Қожеке қазіргі Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарқара жайлауында дүниеге келген. Қожекенің күйшілігімен қоса, жастайынан ел ішінде батырлығымен белгілі, елдің ішкі-сыртқы саясатына белсене араласып, билік, қолбасшылық жасайды. 1860 жылы Қарқарадан әуелі 25 үймен (түтінмен), кейін 400 үйді бастап, Іле өзенін бойлай, Текес өзенінің жоғарғы жағы Шыңжаң аймағына қоныс аударады. Қожеке батырлығымен ел намысын ту етіп көтеріп, бірлігін сақтады. Ақыры, сол кездегі қытай өкіметі 1881 жылы жотасын тас көмiр шоғымен қақтап, азаптап өлтiредi. Ел намысына жаралған қайран батыр, дүлдүл күйшi Күре елдi мекенiнiң Жанбұлақ деген мазарына жерленедi [2].

Қожеке күйiнiң ұзын саны 200-ден асады. Олардың тақырыптық, мазмұндық ерекшелiктерiне қарай бiрнеше топқа бөлуге болады:

а) тарихи оқиғаларға қатысты (автобиографиялық) күйлерi: “Қолға алынар алдында”, “Түрмеде қинау”, “Қинау”, “Шалқайма”, “Арман”, “Тарту” т.б. Бұрыннан қалыптасқан дәстүр бойынша батыр, күйші, ел ағасы Қожеке қайтыс болғанда «Байекенің естіртуі», „Рабат төренің Қожекені жоқтауы”, Қожекенің домбырашы қызы тартқан «Көкенің әкесін жоқтауы» сияқты жоқтау күйлері тартылған.

ә) Қожеке шығармашылығы бір жағынанан өз өмірімен, өз руының тарихымен астасып жатса, екінші жағынан оның шығармашылығы қазақтың салт-дәстүрімен біте қайнасқан. Салт-дәстүрге байланысты Қожекенің «Арыздасу», «Естірту», «Тоқтарым», «Арман», «Нұрқаны жоқтау», т.б. күйлерін атауға болады.

б) Қожекенің табиғат тылсым-тіршілігіне арнаған күйлері көп. Солардың бірнешеуі құс атаулының саңлағы бұлбұлға арналған: «Сарбарпы бұлбұл», «Бұлбұл», «Бұлбұл торғай». Жетісудағы, жалпы көне аңыз-күйлердегі аң-құс, жан-жануарлардың үнін, жүрісі мен қимылын күй өзегінде табиғатына жақын еліктеуді салу әдіс-тәсілі ғана емес, оның мазмұндық мәнін ашатын құбылыс деуге болады.

в) Ежелгi жыр, аңыз, шежiре, ертегi сюжетiмен құрылған күйлерi: “Мұңлық – Зарлық”, “Қамбархан”, “Жиренше”, “Жиреншенiң Қарашашты жоқтауы” т.б. Бұл күйлер көне аңыз-күйлер үлгісінде шығарылып, басқа да күйшілердің (мысалы, Сыбанқұлдың) шығармашылығында да кездеседі.

Рақыш Қожекеұлы (1877-1951). Қожекенің күйшілік мұрасын ел арасына насихаттап, осы кезге дейін алып келген бірден-бір мұрагер. «Қамбархан», «Терісқақпай», «Күй шақыртқы» аттас шығармаларымен Қожекенің күйшілік дәстүрін жалғастырып, «Бүлкілдек», «Шәй ішкендегі күйі» көңіл-күйіне байланысты шығарған, ал «Арнау», «Есімқұл», «Төленді» атты күйлерін өз замандастарына арнаған. Рақыштың төл шығармашылығының ерекшелігі – Қожекенің күйшілік дәстүрін сақтай отырып, құрылымдық, ладтық, иірім сарындарының өзіндік қолтаңбасын қалыптастырған. Қожеке күйлерін бізе жеткізуші оның мұрагерлері - Шаңия Рақышұлы (1900-1967), Тұрсынғазы Рақышұлы және туыс-жекжаттары Ясын Мәмедінұлы (1931-1996), Мысабай Сәлбенбекұлы (1910-2002), Сәрсебек Мұқашұлы, Орынбек Мұхамәдиев (1930-2005) сынды күйшілер.

1.2.2. Мергенбай Ерденеұлы (1843–1929). Жетісу өңіріндегі күйшілік өнердің өрнегі бөлек тағы бір мектебі Мергенбай атымен тікелей байланысты. Мергенбай ел аузында батырлығы да, күйшілігі де ерекше таныған дара тұлға. Арғы аталары Байғозы, Шыңғысбай, өз әкесі Ерденеден қалған күйшілік-домбырашылық өнерді ұрпағына аманат еткен Мергенбай көптеген күйлер шығарған адам. Мергенбай Ерденеұлының шығармашылығы мен мұрагерлерінің тартқан күйлері өзіндік қолтаңба, қайталанбас сарынымен ерекшеленеді. Оның «Арман», «Батырдың күйі» атты шығармалары өзінің батырлығы туралы сыр шертеді. Мергенбайдың күйлерін жеткізуші, оның тікелей ұрпақтары Нұрмұханбет Мергенбайұлы (1886-1944), Омархан Бекмұханбетұлы (1915–1986), Ыбырайымхан Мергенбайұлы (1916-2001), Меңдеке Нұрмұханбетұлы (1927-1976), Аятхан Бекмұханбет (1950-2002), Сауқымбек Шаханұлы (1947). Осы күйшілердің ішінде 20-дан астам күй тартып берген Мергенбайдың баласы Ыбырайымхан ақсақалдың орындауында теріс бұрауда келетін күйлердің ерекшелігімен көзге түсті. Әкесінің күйлерімен қатар, «Аққу», «Ерке атан – Жеті атан», Жиренше шешен», «Абылай ханның майдақоңыры», «Жаңылтпаш – сайқал», атты көне күйлердің бізге белгісіз нұсқаларын жеткізіп, өзі де «Сайра бұлбұл», «Оралу», «Арман», т.б. шығарған дәулескер күйші.

1.2.3. Сыбанқұл Қалбасұлы (1865-1945). Сыбанқұл күйші 1865 жылы қазіргі Ұйғыр ауданына қарасты Кетпен тауының баурайында дүниеге келген, 1945 жылдары Шыңжаңда қайтыс болған. Сыбанқұл жастайынан қолына домбыра алып, еліне күйші бала атана бастаған шағында ауыл-ауылды аралап, ел ішіндегі күйшілерден күй, ән-жыр, аңыздар үйреніп, бойына сіңіреді. Бір жағынан кедейшілігі қолын байласа, екінші жағынан жалпы елдің басына төнген аласапыран аумалы-төкпелі заман да оның еңсесін басады. Сондықтан да күйлерінің сарыны көбіне мұңлы-зарлы болып келеді.

Сыбанқұлдың күйлерін елге жеткізіп, таратушылардың бірі - ағайын інісі Шіде Төлендіұлы (1880-1955). Шіде ел ішіне танымал болумен қатар, қол өнерін де меңгерген шебер болған. Туғанынан екі көзінің бірдей соқырлығына қарамастан, өз тіршілігімен айланысып, алақанымен сипап отырып домбыра, астау шауып, ел қажетін де, өз керегін де өтеп отырған. Сонымен бірге Шіде өз жанынан күй де шығарған (“Шіденің сарыны” т.б.). Сыбанқұл күйлерін тартқан күйшінің бірі немере інісі Жұмәділ Жантайұлы ақсақал (1906) және Шідеден тікелей үйренген Омархан Керімқұлов (1935).

Сыбанқұл күйлері үш (оң, теріс, тел) бұрауда тартылады, ал бізге жеткен күйлердің басым көпшілігі - теріс бұрауда. Қазіргі кезге жеткізіп, негізгі күйшілік мұрагері Омархан Керімқұловтың орындауында Сыбанқұл күйлерінің тақырып-мазмұндық жағы сан алуан, және де көне аңыз-күйлерге тән желілі – циклді – күйлер тізбегі, бейнелеу тәсілдері, қағыс өрнектері сақталған. Омарханның репертуарында Сыбанқұлдың циклді күйлердің – «Аққу», мифологияқ кейіпкерлерге арнаған «Жалғыз көзді әулие» мен «Жиренше шешен», «Көк серке» – әрқайсысы 3 күйден тұрады; «Жетім бала», «Мұңлық-Зарлық», «Тазша бала» атты аңыз-күйлер, құланның, аттың жүрісіне салған «Қара жорға», «Өрелі шабдар», «Тәжінің бозайғыры», тел бұрауда ойналатын «Қос келіншек», т.б. күйлері бар. Сыбанқұл Қалбасұлының күйлерін жастайынан тыңдап, үйренген, өнерін жалғастырған жақын туыстарынан шыққан басқа да көптеген күйшілерді атауға болады: Қосдәулет Нұрмағанбетұлы (1900-1946), Нүптеке Тәжіұлы (1910-1994), Әмірхан Исембайұлы (1917), Әбди Әлімшарұлы (1926), Мейірбек Оразбаев (1928), Оразақын Молдабайұлы (1934). Бізге сүбелі де қайталанбас көне күй үлгілерін («Мүйізбай», Қарайт пен Сарайт», «Бұлғын – Сусар», т.б.) жеткізуші Елемес Таласбай (1926) ақсақалды ерекше атауға болады. Бұл аталған күйшілер өз жандарынан да күй шығарып тартқан.

1.3. Кең тараған домбыра түрлері және олардың пернелік жүйелері атты бірінші бөлімнің үшінші бөлімшесінде күйші-ақсақалдар Нүптеке Тәжіұлы, Мысабай Сәлбенбекұлы мен Намазбай Ормановтың өз қолдарымен жасаған домбыра түрлері (құрамы, жасалу материалы) қарастырылып, өзіндік ерекшеліктеріне тоқталдық. Жетісу күйлерін жеткізуші күйшілер домбыраларын негізінен өз қолдарымен шауып жасаған. Олардың шауып жасаған домбыра құрылымдарының пішіні, өлшемі әртүрлі болғанымен, шертпе күйшілік мектепке тән ортақ ерекшеліктері бар. Домбыраның материалы бір жағынан арнайы сұраныспен сапалы ағаштардан жасалса (көбінесе қарағайдың сапалы түрінен), екіншіден, қолда бар материалдан (қарағай, үйеңкі, ырғай, қарағаш, т.б.) жасала береді. Домбыра жасау технологиясының жалпы үш түрі бар: 1) бүтіндей шауып жасау; 2) жартылай құранды; 3) құранды түрінде жасау.

Домбыраны бүтіндей шауып жасау түрі кеңінен тараған. Домбыраның мойны мен шанағы (кеудесі) бүтіндей шабылып, қақпағы жеке жабылады. Мысабай Сәлбенбекұлының домбырасы бүтіндей шауып жасалған.

Жартылай құранды домбыра: алақаны (құлағы), мойны, кеудесі бөлек. Шанағы бүтіндей шабылып, мойынға жалғанады.

Бұлардың ішінде ең көп тарағаны – құранды түрінде жасалған домбыралар. Қанша күйшінің домбырасы болса, сол домбыраларының кеудесі (шанағы) әртүрлі (үшбүрышты, төртбұрышты, қос бүйірлі, т.б.) болып келеді. Нүптеке Тәжіұлы мен Намазбай Ормановтың жасаған бүйірлі домбыра үлгілері Жетісу өңіріне кең тараған.

Домбыра аспабындағы перне тағу үлгілерінің қалыптасуы: а) аймақтық ерекшелікке (төкпе, шертпе күйшілік дәстүр), ә) күй құрылымына, б) әр күйшінің репертуарына байланысты дамып отырған. Фольклорлық экспедицияларда жиналған материалдарды қолдана отырып, Жетісу өңірінде кездесетін домбырадағы перне тағу үлгілері мен оның күй мазмұны сабақтастығы мен заңдылықтарын қарастырылып, төкпе (Батыс) және шертпе (Шығыс Қазақстан) аймағында қалыптасқан домбыра пернелерінің негізгі үлгілері айқындалды. Дәстүрлі перне тағу үлгілерінің негізгі екі түрі бар:

- домбыра мойнындағы жылжымайтын тұрақты пернелерді домбыраның пернелік жүйесінде негізгі пернелер (ре/соль бұрауында ля, до1, ре1, ми1, соль1, ля1) деп атап отырмыз. Өйткені: орындаушылар (әнші, күйші, жырау, сал, сері т.б.) бұл пернелермен өз домбыраларының құлақ күйін келтіреді. Домбыра сүйемелдеуіндегі ән, жыр үлгілерінде, күй құрылымында бұл пернелер ладтық тірек қызметін атқарады, күй құрылымында позициялық иірімдер (ПАИК) негізі осы пернелерде тартылады.

- бос немесе жылжымалы пернелерді зерттеу барысында шартты түрде ладтық пернелер (ре/соль бұрауында ля бемоль, си, си бемоль, ми бемоль, фа, фа диез) деп атап отырмыз. Ладтық (жылжымалы) пернелердің қазіргі кезде көптеген атаулары сақталған. Мысалы, жарты тоннан кіші «қашаған», «оймауыт» пернелері, жарты тоннан үлкен «сары арқа», т.б. бейтарап (нейтральные) пернелер, күйдің ладтық ерекшелігінен шыққан «түрікмен» немесе «оғыз» пернелер, күйшілердің атымен аталған «Дайрабай», «Өскенбай», «Сейтек» пернелерін атауға болады. Бұл пернелер аймақтың, әр күйдің ладтық ерекшелігін айқындап, әр күйшінің перне тағу үлгісінде әрқалай тұрақталады.

Домбыра аспабындағы негізгі пернелер мен ладтық (жылжымалы) пернелердің күй құрылымында әрқалай сабақтасуы – перне тағу жүйесінің көптеген түрлерге бөлінуіне ықпалы зор. Пернелік жүйелердің домбыра мойнында орналасуы мен тұрақталуы пернелердің байлау әдісіне де байланысты. Домбыра пернелерін байлау әдісі қазіргі кезде 3 түрі белгілі:

1. Пернені бірін-біріне жалғай отырып байлау. Пернені домбыра басынан бастап бір шалып отырып, төмен қарай келтіреді. Дайындаған пернелерді орын-орнына келтіреді. Домбыра пернелерін осындай байлаудың бірнеше тиімді әдістері бар: бастырып байлау, шалыс байлау (тура – төте түрі), төте қазықбау тәсілі немесе қазықбау, ілікбау тәсілдерін жатқызуға болады. Осындай амал-тәсілдермен байланған пернелер жылжымайды, әрі тұрақты. Орнықты болу үшін перне тағылатын орынның екі жағы кертіледі.

2. Әр перне жеке-жеке байланады. Жеке байланған пернелер тұрақты және жылжымалы түрінде кездеседі. Әр күйші күйдің ладтық ерекшелігіне қарай жылжытып отырады. Халық арасында осындай әдіс түрлерін тұйықбау, шорт байлау немесе қалмақша (шыжымдап) байлау деп атайды.

3. Пернелік жүйе жылжымайтын тұрақты пернелер мен жеке-жеке байланған қосымша жылжымалы пернелер қатарынан тұрады. Домбыра мойнындағы жылжымайтын тұрақты пернелер жоғарыда келтірілген екі амал-тәсілмен байлана береді. Қосымша байланған жылжымалы пернелерді кейде ұры перне те деп атайды.

2. Теріс бұраулы күйлер атты тарау – Жетісу өңіріне тараған теріс бұраулы күйлердің өзіндік құрылымы, ойнау ерекшеліктері мен жанрлық сипаты мәселелеріне арналған. Жетiсу күйшiлiк өнерiнде көне аңыз-күйлер ауқымды орын алады. Олар тарихи кезеңдерде көптеген стадиялық өзгерiстерге түскен. Ел iшiнде “халық күйлерi” деген атпен тараған күйлер тобынан бастап, архаикалық (бурдондық) үлгiде шығарған халық күйшiлерiнiң төл күйлерiн көне аңыз-күйлер тобына жатқызуға болады. Сондықтан, көне аңыз-күйлердi шартты түрде екi топқа бөліп отырмыз:

1) “Халық күйлерi” деген атпен тараған күйлер тобы және күйдi шығарушы ел iшiнде аңызға айналған тұлғалар атымен аталған күйлер, мысалы: “Асанқайғының күйi”, “Абылай ханның майдақоңыры”, “Айрауықтың ащы күйi”, т. б.

2) Көне аңыз күйлер үлгiсiнде шығарған сазгер күйшiлердiң нақты туындылары (авторлық күйлер).

2.1. Теріс бұраулы күйлердің құрылымы мен позициялық иірімдері. Теріс бұрауда тартылатын бурдондық екi дауысты күйлер тобы ең көне архаикалық күй құрылымдық жүйеге жатады. Қазақтың күйшiлiк өнерiнде көне аңыз-күйлердiң шығу тегi (генезис) және бурдондық жүйедегi күй құрылым көшпендi түрiк-монгол халықтарының музыкалық дүниетанымымен шектесiп, ұштасады. Музыкалық (домбыра, қобыз) аспабының үстіңгі ішегі бос ойналып, астыңғы ішегінде негізінен натуралдық дыбыс қатарынан тұрады. Бұл бурдондық жүйе – түркі, монгол халықтарының дәстүрлі музыкалық жүйесі. Үрмелі аспаптарда да (сыбызғы, шаңқобыз) осы дәстүр (тамақ даусын қосып ойнау) сақталған2. Домбыраның пернелерi диатоникалық тәртiппен тағылған және күйлердің ладтық, композициялық құрылымы осы пернелердiң аумағында шектеліп, диатоникалық ладтық жүйеге бағынады. Барлық күйлердiң До/до1 және до/соль1 ладтық тiректе басталатын күйлердiң композициялық өрiсi до/до1 пернесiнде тұрақталып, аяқталады.

Жалпы терiс бұраудағы күйлердiң сарындық құрылымы позиция иiрiмдерiнiң жиынтығынан тұрады. П. Шегебаевтың енгiзген ПАИК терминiн зерттеу барысында позициялық иiрiм (ПИ) деген сөзбен алмастырып отырмыз. Дегенмен, төкпе күйлерге байланысты қолданатын ПАИК терминi зерттеу барысында қолданатын ПИ терминiнiң ортақ мағыналары мен өзгешiлiктерi бар:

1. П. Шегебаев ПАИК терминiн төкпе күй құрылымының тек орта буынына байланысты қолданса [4], позициялық иiрiм (ПИ) терминi күй құрылымының кез келген регистрiнде кездесетiн позициялық (апликатуралық) иiрiмiнiң жиынтығынан тұратын бөлiмдер.

2. ПАИК терминi кварта-квинта аумағында шектелсе, ПИ ауқымы кең.

Бурдондық жүйедегi күйлер мен жеке дауыста ойналатын күйлердiң ПИ әр деңгейде дамыған.

3. «Позициялық иірім» терминін сол қол саусақтарының апликатурасымен шектелетін интонациялық кешендер жиынтығына байланысты қолданылды.


ПИ домбыра регистрiнде шартты түрде бөлiнуі:


Бұл ПИ терiс бұраудың күй құрылысында стереотип түрiнде кездеседi. Бiрақ ПИ әр күйдiң құрылысында әртүрлi деңгейде дамиды. Бұл берiлiп отырған күйдiң ПИ жиынтығы. Бiр күйдiң iшiнде жоғары, негiзгi, саға позицияларының болуы шарт емес. ПИ әр күйдiң өзiндiк композициялық құрылымына байланысты бiр-бiрiмен әрқалай сабақтасады. Жоғарғы позицияда күй иірімдері (соль, ля, си/си бемоль, до1) күйдің қайырмасында, соңында келетін интонациялық кешендер. Бұл позициядағы теріс басу (до, ре, ми/ми бемоль, фа) көне күйлерге тән жан-жануарлардың, аң-құстардың даусын салу, т.б. бейнелеулерді келтіретін интонациялық кешендерді құрайды. Домбыраның орта және сағасында ПИ (негізгі позиция, саға) күй құрылымының негізгі сарыны ойналады.

2.2. Көне аңыз-күйлердегi дыбыстық бiтiм атты екінші тараудың екінші бөлімшесінде «Аққу» деп аталатын ең көне аңыз-күй нұсқаларының орындаушылық ерекшелігіндегі өзіндік дыбыс бітімінің басқа күйлердің құрылымында күрделенуі мен ортақ бейнелеу тәсілдерінің қалыптасуы қарастырылды. Көне күйлердің аңыз-әңгімесіне байланысты бейнелеулер (жан-жануарлардың дауысы, жүрісі, аң-құстардың ұшуы, т.б.) әртүрлі болғанымен, күй тілінде бейнелеу әдіс-тәсілдері мен есту бейнесі (образы) бірдей. Мысалы, тұтып ойнау тәсiлiнiң бiрi – табиғи флажолет – “Жиренше шешен” атты халық күйiнде адамның жоқтап жылаған даусын келтiрсе, Қожекенiң “Бұлбұл” атты күйiнде осы әдiспен бұлбұлдың сайрағанын келтiредi. Сыбанқұлдың “Тәжiнiң бозайғыры” деген күйiнде бозайғырдың кiсiнеп, азынағанын да осы тұтып ойнау әдiсiмен суреттеледi. “Аққу” күйлерiндегi күй құрылысының ең кiшi бөлшектерi “сол қолмен iлiп ойнау” әдiсiнiң өзi-ақ аққудың музыкалық бiтiмiн жан-жақты аша алады.

Аққудың дыбыстық бiтiмi3:


Сол қолмен лига арқылы iлiп ойнау әдiсi (жабық iшектен кейiн ашық iшектi iлiп алу) өте көне күйлерде (“Аққу”, Қаз”, аңшылыққа байланысты, жылқы, iнгеннiң жүрiсi т. б.) негiзгi дыбыстық бейнелеу тәсiлi. Көне аңыз-күйлердегі аққудың дыбыстық бітімі туралы тұжырым:

1) Сол қолдың лига арқылы іліп ойнау әдісі көне күйлерде аққудың негізгі дыбыстық бітімі.

2) Аққудың дыбыстық бітімінің (ойнау тәсілінің) өзгерген түрі – қобызда флажолет, домбырады форшлаг әдістері.

3) Бұл тәсіл жан-жануарларды іс-қимылын, жүріс-тұрысын келтіретін дыбыстық бейнелеу түрі.

4) Көне күйлердегі бұл бітім көптеген орындаушылық, құрылымдық, бейнелеу тәсілдерімен сабақтасып, жеке күйлер тобын қалыптастырады.

Аққудың дыбыстық бітімінің бейнеленуі басқа көне күй үлгілерінде

домбырашының қимыл-әрекеті арқылы, екпін-динамика, интонациялық кешендері, ырғақтық өрнектермен сабақтаса отырып, күрделенуін көре аламыз.

Көне күйлердiң тағы бiр тобы күрделенген ырғақ өрнектерiмен күй мазмұнын қалыптастырады. Оларды шартты түрде “ырғақ өрнегiмен шектелген көне күйлердiң құрылымы” деп отырмыз. Бұл күйлердiң интонация кешендерi күйдiң басында берiлген ырғақ өрнегiнен шектеледi. Күй аңызына байланысты бұл ырғақ өрнектерiне жан-жануарлардың шабысы, желiсi, жорға жүрiсi, тағы басқа қимыл-әрекеттерi негiз болған.

2.3. Жоқтау күйлердің ерекшелігі атты екінші тараудың үшінші бөлімшесінде күйлердің тарихи және дүниетанымдық негіздері (2.3.1.) мен олардың құрылымы мен орындаушылық ерекшеліктері (2.3.2.) қарастырылып отыр.

2.3.1. Күйлердің тарихы мен дүниетанымдық негіздерінің түп тамыры көшпенді тұрмыс-салт дәстүріндегі көне нанымдардың бірі – ата-бабалар культімен тығыз байланысты. Соның iшiнде “жоқтау” жанры да ең көне салт-жораға жатады.

Жетiсу өңiрiнде бiр-бiрiмен жалғасып жатқан көптеген азалы рәсiмдердi құрайды: дауыс шығару (көрiсу), дауыс көтеру, жылау, жоқтау, дауыс айту. Дауыс-айту – жоқтаудың ең ұзақ және көлемдi, мазмұнды түрi. Мұны бiр сөзбен “Қазаға айтылған дауыс”, немесе “Қаза болған адамның дауысы” деп те айтыла бередi (мысалы, “Бекмырза баласы Тәжiнiң қазасына айтылған дауыс”, т.б.). Жыр үлгiсiнде арнайы шығарылған дауысты жақсы дауысы, әншiлiк қабiлетi бар жақын, туыс, абысындар жаттап алып, асы берiлгенше, жыл бойы айтылады. Бұл өңірде кездесетін дауыс айту рәсімінің көркемдік деңгейі жоғары дамыған десе болады. Өйткені, дауыс жазуға арнайы кәсіптенген ақынға сөзімен қосып, сарынын да шығартып, айтқызған. Сонымен бірге, ақындардың шығарған дауыс сарыны бір-бірін қайталамайды. Осыған қарап, келешекте қазаға айтылған дауысты (жоқтауды) эволюциялық дамуына, көркемдік деңгейіне қарап кәсіби өнер тұрғысында қарастыруды қажет етеді. Жоқтау күйлерінің шығу тегі – осы азалы рәсімдермен тамырласып, домбыра мойнында (буынында) регистрлік тембр ерекшелігіне қарай қалыптасып отыр.

Домбыра аспабында орындалатын жоқтау жанрындағы күйлердің регистрлік тембріне байланысты тұжырымдар:

1.“Жоғарғы”, “төменгi” терминi халық ұғымында иерархиялық дүние танымының оппозициялық көрсеткiшi.

2. Дыбыс (дауыс) биiктiгiне байланысты “жоғарғы”, “төменгi” терминi айтылмайды, бiрақ, дыбыстың жоғары немесе төмен қарай қозғалысын көрсететiн анықтама.

3. Дыбыс биiктiгiнің ауқымдық (тембрлік) кеңiстiгiн бiлдiретiн “жуан”, “жiңiшке” деген терминмен айқындалады.

4. “Жуан”, “жiңiшке” деген ауқым кеңiстiгiн бiлдiретiн термин дыбыстың (дауыстың) регистрлiк бояуына, дыбыс биiгiнiң тембрлiк ерекшелiгiне байланысты айтылады. Қазақ музыкасының жалпы тембрлiк ерекшелiгi (жуан, жiңiшке) жоқтау интонациясының “мұңлы”, “зарлы”, деген тембрлiк бояуынан туындаған.

2.3.2. Жоқтау күйлердің құрылымы мен орындаушылық ерекшеліктері атты бөлімшеде теріс бұрауда ойналатын жоқтау күйлерді домбыра регистріндегі дыбыс қатары мен оның күй мазмұнында қолданылуын қарастырдық.

Теріс бұрауда ойналатын жоқтау күйлердің ладтың құрылысына Қазақстанның шығыс аймақтарына ортақ жоқтау интонациясы негіз болған. Теріс бұраудағы жоқтау күйлердің бірінші бөлімін шартты түрде “күйдің бастауы” (восходящее движение), екінші бөлімін “күйдің қайырмасы” (нисходящее движение) деуге болады. Көп күйлердің басталуы ангемитондық тетратоника болса (до-ре-ми-соль), жоқтау күйлерінде оған тұрақты VI дыбыс қатары қосылады:


Домбыра сағасындағы ля1 дыбысы (VI) жоқтау күйлерінің негізгі ерекшелігі және ашынған адамның ащы айғайын меңзейді.

Күйдің қайырмалары домбыраның негізгі және жоғарғы апликатуралық позицияларында орын алған. Негізгі позициядағы қайырманың дыбыс қатарындағы фа1 ( IV ) пернесінің орны ерекше. Ол көптеген жоқтау күйлерде уақытша тұрақталып, қайырманың мелодиялық жүйесін құрайды.

3. Оң бұрауда ойналатын күйлер. Шертпе күй дәстүрiнiң бiр тармағына жататын Жетiсу өңiрiнде күйшiлiк өнердің басында тұрған Қожеке Назарұлы және оның мұрагерлерiнiң күйлерiнiң орындалу ерекшелiктерi мен күй құрылымына байланысты шартты түрде оны екiге бөлуге болады:

1. Қара қағыспен тартылатын бурдондық жүйедегi күйлернегізінен көне аңыз-күйлерден бастау алған домбыраның теріс бұрауында ойналатын құрылым. Біз қарастырып отырған Жетісудың, оның ішінде Қожеке бастаған күйшілік өнерде теріс бұраумен қатар, оң бұрауда да осы бурдондық жүйе сақталған және оның шығармаларында кеңінен қолданылады. Бұған оң бұраудағы Қожеке, Сүгір, Әлшекей, Ақбала, Дайрабай, т.б. күйшілердің бас пернеден (ладтық тірегі ре/ля) қалыптасқан құрылымдық жүйесі жатады. Бұл күйлер қос дауысты фактура ерекшеліне қарай, қара қағыс түрімен тартылады.

2. Шертiп тартылатын жалғыз дауысты құрылымдағы күйлеройнау тәсілімен, құрылымдық (сарыны жалғыз ішекпен теріліп ойнау) сипатымен, ладтық тіректерімен ерекшеленеді. Негізінен шертпе дәстүріндегі оң бұрауда ойналатын сүйеу пернеден қалыптасқан ладтық тіректегі (соль/соль, соль/ре) күйлердің құрылымы. Осы құрылымдағы күйлерге Арқа өңірінің Итаяқ, Тәттімбет, Әбди жалғастырған күйшілік мектептері мен «қосбасар», «кеңес» күйлер тобы, Қожеке Назарұлының жоқтау сарынды күйлерін де жатқызуға болады.

3.1. Оң бұраулы күйлерлің негізгі ладтық тіректері мен орындаушылық ерекшеліктері атты үшінші тараудың бірінші бөлімшесінде домбыра күйлерінің негізгі екі ладтық жүйесі қарастырылып отыр.

“Сүйеу” пернеден4 қалыптасқан күйлер /ладтық тiрегi соль-соль, соль-ре/ қара қағыспен ойналатын бурдондық жүйемен және шертiп ойналатын бір дауысты құрылыммен келе бередi. Қара қағыстағы күйлер "Аққу" сияқты көне аңыз-күйлерден бастау алған. Мысалы, Ыбрайымхан Мергенбайұлының орындауындағы оң бұраудағы "Аққу" атты тармақты күйлерi “Мұңлық-Зарлық”, “Ерке атан”, т.б. күйлерiн атауға болады. Бұл күйлерден басқа тақырып жағынан "қоштасу", "жоқтау" жанрына жататын Қожекенiң өз күйлерi “Арыздасу”, “Ойбай жаным”, “Қинау”, “Естiрту” де осы қара қағыспен ойналатын күйлер.

Бас пернеде қалыптасқан күйлер /ладтық тiрегi ре-ля/ негiзiнен қара қағыспен ойналып, ладтық құрылымы бурдондық жүйеде жүредi. Бұл күйлерде қара қағыстан басқа, шертіп тарту да кеңінен қолданылады. Ал, бурдондық ладтық жүйесі (сарын ре - фа# - ля обертондарының айналысында құрылады) төкпе күй құрылымы сияқты «буындық» (бас–орта–саға) үлгісімен сабақтасады.

Жетісу өңіріне тараған күйшілік мектебінің кең тараған негізгі орындаушылық тәсілдерінің бірі – «тұтып ойнау» – динамикалық әдістерінің күй мазмұнында қолданылуы ретінде қарастырылды. Тұтып ойнау тәсiлiнің жалпы қазақтың домбырашылық өнерiнде өзiндiк орны бар. Құрманғазының “Бұқтым-бұқтым”, Динаның “Әсем қоңыр”, Тәттiмбеттiң “Секiртпе”, “Қосбасар”, т.б. күйлерде тұтып ойнау тәсiлiнiң көптеген түрлерi күй мазмұнын аша түседi. Сонымен қатар тұтып ойнау тәсiлi осы аталған күйлерде оң қолмен қағып, тұтып ойнаса, Жетiсу өңiрiнде сол қолмен тұтып ойнау дәстүрi де қалыптасқан. Көп жағдайда перненi саусақпен тұту тәсiлi күйдiң басында келiп, оның мiнез-тұрпатын, ырғақтық сипатына тембрлiк бояу, нақыш бередi (Қызай Әшiмнiң күйi, Наурызбайдың ортекесi, Қожекенiң “Шалқаймасы” т.б.).
  1   2   3

Похожие:

Авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009 iconАвторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009

Авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009 iconАвторефераты қазақстан Республикасы Алматы, 2009

Авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009 iconАвторефераты қазақстан Республикасы Алматы, 2009

Авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009 iconАвторефераты қазақстан Республикасы Алматы, 2009

Авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009 iconДиссертация авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009
...
Авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009 iconАвторефераты қазақстан Республикасы Алматы, 2009 Жұмыс М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік

Авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009 iconАвторефераты қазақстан Республикасы Алматы, 2009 Жұмыс Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық Білім Академиясында орындалды

Авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009 iconАвторефераты қазақстан Республикасы Алматы, 2009
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
Авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009 iconАвторефераты қазақстан Республикасы Алматы, 2010
Түркістан қаласы мен агломерациясының әлеуметтік-демографиялық жағдайы (1867-2009 жж.)
Авторефераты Қазақстан Республикасы Алматы, 2009 iconАвторефераты қазақстан Республикасы Алматы, 2009
Педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
Разместите кнопку на своём сайте:
kk.convdocs.org



База данных защищена авторским правом ©kk.convdocs.org 2012-2019
обратиться к администрации
kk.convdocs.org
Главная страница