Педагогика институты




НазваниеПедагогика институты
страница11/15
Дата конвертации02.12.2012
Размер2.19 Mb.
ТипДокументы
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

КӘсіптік білім мамандарының кӘсіби құзіреттілігін қалыптастыру
Сманова А.С. - оқытушы (Алматы қ., ҚазМемҚызПИ)
Еліміз дамуының барлық саласына, соның ішінде білім беру жүйесіне жаңа инновациялық үдістердің енуі мұғалімнің жаңашылдығын дамытып, кәсіби өсуіне алып келуде. Кәсіп - адамның дене және рухани күшінің шектеулі ғана саласы, еңбек іс-әрекетінің белгілі бір түрі. Мамандық - берілген кәсіптің бір түрі. Мысалы, кәсіп – мұғалім және тігін, қолөнер шебері, мамандық - технология пәнінің мұғалімі.

Қазақстан Республикасында әлемдік білім кеңістігіне кіру үшін мемлекет тарапынан көп шаралар ендіріліп жатыр. Соның ішінде «Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы» ең маңызды орын алады. Бұл тұжырымдамада жоғары білім берудің мақсаты – жылдам өзгеріп отыратын жағдайларда алынған терең білімнің, кәсіби дағдылардың негізінде еркін бағдарлай білуге, өзін-өзі іске асыруға, өзін-өзі дамытуға және өз бетінше дұрыс, адамгершілік тұрғысынан жауапты шешімдер қабылдауға қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру. Бұл мақсатта алға қойылған міндеттер: студенттердің сапалы білім алуы, мұғалімдердің біліктілігі мен педагогикалық шеберлігін ұдайы арттыруы.

Жоғары оқу орнында дайындықтан өткен мамандардың білімі жоғары дәрежеде болуы керек. Өйткені, бұл талап әрбір мамандық бойынша білім беру мазмұнын салыстырмалы түрде біртұтас білім саласы ретінде анықтауы керек. Білім берудің күрделі мазмұнын меңгеруде, оқу-тәрбие үрдісін ұйымдастырудың қазіргі кездегі ұстанымдарын жүзеге асыруда, педагогикалық үрдіс, яғни, оқытушылар мен студенттердің өзара байланысқан және өзара келісілген іс-әрекеті басты міндет атқарады. Сондықтан, қазіргі кездегі жоғары білім беру алдында студенттер мен оқытушылардың жұмыстарының түрлері мен әдістерін жүзеге асыру мәселесі тұр /1/.

Бүгінгі таңда еліміздің білім беру саласында бәсекеге қабілетті ұрпақ тәрбиелеу үшін маңызды міндеттерді шешуге бағытталған күрделі бетбұрыс жасалуда. Мұғалімнің кәсіби мүмкіндігі оның бойындағы өзін-өзі дамытып отыру дайындығына тікелей байланысты. Бұл мәселеге әлеуметтік-педагогикалық тұрғыдан келу үшін мұғалімнің субьект ретіндегі алдына қойған міндеттерін орындауға деген әзірлік деңгейіне көз жеткізу қажет. Әрине, оның кәсіби өсуі жеке тұлға ретіндегі ерекшелігіне әбден қатысты. Сондықтан бұл жерде даралық-тұлғалық қалыптасу, іскерлік-әдістемелік жетілдіру, кәсіптік-пәндік білімін толықтыру компоненттерінен өз қажеттілігін тани алу мүмкіндігі туады. Бұл жердегі «өз қажеттіктерін сезіну» - кәсіби қызметтің негізі. Өйткені, ол өзінің әлеуметтік бар мүмкіндігін дамытудың жолдарын білу деген сөз.

Технология пәнінің болашақ мамандарының кәсіби шыңдалуыда үлкен жетістіктер береді. Нағыз маман иесі әрі мұғалім болып, әрі іскер, шебер өнер адамы да болуы тиіс. Міне осы екі дағды мен талап-тілектерді меңгерген ұстаз ғана қазіргі заман ағымының сұранысынан шыға алмақ. Осы мамандар даярлауда теориялық білім мен тәжрибенің қатар дұрыс қалыптасып, дамуының маңызы зор. Кәсіптік білім мамандарының кәсіби құзіреттілігін қалыптастырып, дамытудың мәселелері жайлы қайшылықтар шешіміне ізденудің алғы шарттарын педагогтің қазіргі таңдағы құзіреттілігі немесе қадірі мен беделінің жоғары дәрежеде болуын ескере отырып, құзіреттілік дегеніміз не соны түсініп көрелік.

Қазіргі кезде ғалымдардың да, мұғалімдердің арасында «компотенттілік» (көптеген ғалымдар «құзіреттілік» деп аударып жүр) деген ұғым көп кездеседі.

Құзіреттілік – қызмет атқарушының жеке мүмкіншілігі оның квалификациясы (білімі мен тәжірибесі), шешім кабылдай алуы немесе белгілі бір білім мен дағдыларына сәйкес шешім қабылдауы.

Маманның кәсіби кұзіреттілік мәселесі күрделі де көп қырлы. Бұл ғылыми педагогикада, психологияда, әлеуметтануда, кәсіби білім берудің теориясы мен әдістерінде, акмеологияда, гуманитарлық ғылымда әр қырынан қарастырыльш жүр. Мәселе кешенді түрде зерттелуде.

Құзіреттілік - жеке тұлғаның теориялық білімі мен практикалық тәжірибесін белгілі бір міндеттерді орындауға даярлығы мен қабілеті. Ол жансыз жаттанды білім түрінде емес жеке тұлғаның танымға, ойлауға қатысын жөне әрекетке, белгілі мәселелерді ұсынып, шешім жасауға, оның барысы мен нәтижелерін талдауға, ұдайы түрде ұтымды түзетулер енгізіп отыруға деген икемділігінің белсенділігінен көрінеді.

Кәсіби құзыреттілік термині көне заманнан бері қолданылып, әр кезеңде оның мазмұны толықтырылып отырған.

Кәсіби білімді маманның құзіреттілігі сол маманның жеке тұлға ретіндегі қасиеттерінің және ішкі психикалық жағдайларының күрделі жүйесі, оның кәсіби қызметі мен қабілетін іске асыру /1/.

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында білім беру тәрбие мен оқытудың үздіксіз үрдісі, ал, оның негізгі мақсаты жоғары деңгейдегі адамгершілік, мәдени даму және қоғам мүшелерінің кәсіби құзырлығы деп атап көрсетілген. Құзіреттіліктің аталған түрлері бір адамның бойынан табыла бермеуі мүмкін. Адам өз мамандығы аясында ғана жетік болуы, бірақ қарым-қатынас жасау жөнін білмеуі, өзін дамыту жолындағы міндетті жүзеге асыра алмауы мүмкін. Адамға кәсібінен тысқары жерде қажетті құзіреттіліктің кейбір жалпы түрлері айқындалған. Бұлар кейбір өзекті кәсіби маңызды сапалар мен кәсіби мінез-құлық типтері, көптеген кәсіп түрлері айқындалған, мәнін жоғалтпайды.

Бүгінгі таңда Қазақстанда әлемдік қауымдастық мойындаған оқыту мерзімін орта жалпы білім беретін мектептің 12-жылдық жүйесіне көшуді қолдап, дамыған елдермен арадағы технологиялық алшақтықты азайтуға мүмкіндік алып, мәдени білімді меңгерген, бәсекеге қабілетті тұлға дайындауға бет бұруы. Халқымыздың ұлттық қолөнері арқылы, дәстүрлі ұлттық киімдеріміздің түрлерін жаңаша үлгіде дамытып, қазіргі заман талабына сай, ұлттық нақышта безендірілген киімдер тігу. Осы мақсатта мектеп оқушыларының технология пәні арқылы ұлттық қолөнерге деген қызығушылығын арттыру және жан-жақты Осы орайда білім беру жүйесіндегі ұлттық мәдениетімізбен, ұлттық қолөнеріміз арқылы мектеп оқушыларының ынта-ықыласын, икемділігін, өзін-өзі тану қабілетін жетілдіру, ұлттық сапасын қалыптастыру, адамгершілікке тәрбиелеу басты міндетіміз. Осындай талап-тілектерді ескере отырып, кәсіби құзіреттілікті көтергенге “киім конструкциясы” пәнін негіз етіп алдық. Бұл пәнді негіз етіп алудағы мақсат болашақ мамандардың ептілігі мен беделін көтеру және пәнде пәнаралық байланыстың күрделілігіне қарай. Мұнда, математика, сызу, логика, әдеп, антропалогия пәндері бойынша білімінің жоғары дәрежелі болуының маңызы зор. Үйренуші, жаттығушы студент тек киім конструкциясымен ғана шектелмей басқа да білімін одан әрі жетілдіріп отырады. Дамиды, іскерлік пен дағдысын шеберлігін қатар өсіреді.

Конструкция – мұның өзі әліде ненің құрылымын, оның құрылуын анықтайды. Ұлттық киімді конструкциялау – тігілетін матасының үнемді жұмсалуын, тігу технологиясының қолайлығы мен келешектің талабына сәйкес келуін ескере отырып, ұлттық бешпет үлгісін жасау, үлгі жасағанда киімнің адам тұлғасына жарасымды болуын қамтамасыз ету қажет. Бұл жұмыс ең алдымен оны қандай мақсатқа киетінін, қандай материалдан тігілетінін анықтаудан басталады. Бұйымның құрылысына, былайша айтқанда, оның дайындалу әдісіне байланысты конструкция пішілетін бұйымға қажетті бөлшектер әзірлеу болып табылады. Модель бойынша конструкциялау – көркемдік және техникалық тапсырмалардың шешімін біріктіретін күрделі шығармашылық үрдіс.

Көркемдік тапсырмаға сәнді пішін мен бұйым пішімін жасау, бөлшектердегі ырғақты анықтау жатады. Ал техникалық тапсырманың мақсаты – есептеу формалары мен конструкциялаудағы графикалық әдістер көмегімен, өндірісте материалдық және еңбек шығынын ұтымды жолмен киюге ыңғайлы және тұлғаға қонымды бұйымды алу. Матаның түрі мен түсі тігілер ұлттық бұйым үлгісіне және пішіміне байланысты таңдалып алынады. Қазіргі таңда үлгіні жақсарту тігін фабрикалары мен сән үлгілерінің зертханаларында, конструкторлық бөлімінде жүргізіледі. Киім үлгілеу деп киімнің үлгісін жасап, матаны сол үлгі бойынша пішіп, тігіп шығаруды айтады. Киім үлгісін жасарда конструктор әдетте оның адам денесіне қонымды болуын, киілетін орны мен тігін өнеркәсібінің ерекшеліктерін ескереді. Ұлттық бешпетті негізгі үлгісі дайындалғаннан кейін, оның бөлшектерінің үлгілері қағаздан жасалады. Оның екі әдісі бар: әуелі техникалық конструкциялау, яғни дене өлшемдерін қағаз бетіне түсіріп, үлгі сызылады: одан кейінгісі – матаны манекенге өлшеп алып, ол өлшемдерді жазық бетке аудару болып табылады. Үлгіні өндіріске енгізуден бұрын ол адам бойына бірнеше рет өлшенуге тиіс. Соның нәтижесінде кемістіктері анықталып түзетіледі. Жаңа үлгі қосымша бөліктерімен дұрыс толықтырылғаннан кейін ғана конструктор шығармашылық еңбегіне баға беруге болады.

Киімнің көркем және тиімді конструкциясын жасау үшін конструктор киімнің қазіргі және болашақ кезеңге сән бағытын, модельді зерттеп, бұйым бөлшектерінің элементтерін, пішімін, сұлбасын қандай конструкциялық тәсілмен шешілгенін анықтайды.

Киімнің жаңаша түрдегі үлгісі сән үйіндегі және кәсіпорындарындағы көркемдік кеңесте конструктор-суретшілер мен сауда ұйымдары өкілдерінің қатысуымен талқыланады. Кемістіктері түзетіліп болған үлгі әр маусым алдында көрмелерде тұтынушыларға көрсетіледі. Міне осындай еңбек нәтижесін дұрыс қалыптастыру арқылы болашақ мамандардың құзіреттілігін және сапасын арттырамыз. Өз кәсібі мен мамандығын дұрыс қалыптастырып, жетілген кәсіби маман иелерінің қазіргі білім беру жүйесінен табылуы да ел экономикасы мен әлеуметтік жағдайының көтерілуіне қосылған үлкен үлес болып табылады.
Әдебиеттер

  1. Бұлақбаева М.К. Педагог мамандығына кіріспе. А., 2005.

  2. Технология журналы. № 3. 2006.


Түйіндеме

Мақалада кәсіптік білім мамандарының кәсіби құзіреттілігін дамытудың маңызы мен педагогтің беделін көтеру мәселелері қарастырылған.
Резюме

В статье рассмотрены вопросы профессионального образования, компетентности специалистов и повышение их роли в системе образования.


ӘОК 758.1

ПЕЙЗАЖ ЖАНРЫНЫҢ ЖАСТАРҒА ЭСТЕТИКАЛЫҚ

ТӘРБИЕ БЕРУДЕГІ РОЛІ

Смаханова Ж.Қ. – магистрант (Алматы қ., КазҰПУ)
Адамның табиғатқа деген махабаты әрине шексіз. Қылқалам шеберлері, ақын – сазгерлер, әншілер әрқашанда табиғатқа деген сезімдерін өлең, ән, сурет, мүсін және би арқылы жеткізуге тырысқан. Өнер – өмір, ізгілік пен әсемдік бұлағы. Өнер адамзат өмірінде, тарихында үлкен роль атқаратын өрісі кең, ұшы-қиыры жоқ, қиын да қызықты жол. Ол шынайы талант, шындықты, шыдамдылық пен табандылықты, ақыл мен парасатты, терең ой мен көркемділік, сұлулықты талап етеді. Өнер туындысы болып есептелетін барлық тарихи ескерткіштер мен классикалық шығармалар туындыларын көргенде, біз оның тек әдемілігіне ғана қызығып қоймай, оның мазмұнына мән бере отырып, ұрпаққа қалдырылған рухани байлықты көреміз. Нағыз суретші туған табиғатын жазған сайын, оның Отанға, еліне деген сүйіспеншілігі арта түседі. Адамзат өмірінде «өнер» атауы саналылығымен, көркемдік ойлауымен ерекшеленеді. «Өнер» деген жалпы ұғым болса, ал «көркем өнер» атауы өнерден рухани, эстетикалық көркемдік пен жоғары мәдениетті талап етеді.

Өнер - бұл көне заманнан келе жатыр, ол адамзат қоғамының алғашқы құрылыс дәуірінен басталған. Испаниядағы аты әлемге айналған Альтамира үңгірінде салынған хайуанаттар суреттерінен бастап, қылқалам шебері Пикассо, Сезан туындыларына дейін өнер тарихы күрделі де қиын кезеңдерді артта қалдырған. Келе-келе сурет өнерінің дамуының арқасында сәулет, мүсін, кескіндеме өмірге келді. Адамдар сәулетті сарайлар, қалалар, ірі қорғаныс құралдарын салды, ғажайып мүсіндер тұрғызды. Осы кезеңдерде адам жасаған ұлы өнер туындылары бірінен кейін бірі өмірге келіп жатты.

Фараондар салған Египет пирамидалары, Греция еліндегі әйгілі «Зевс» және «Радос» мүсіндері, Ұлы Қытай қорғаны және Есіл «Алтын адамы» т.б. Бұлардың барлығы – бейнелеу өнерінің құдіретін өмірге тәнті еткен қайталанбас асыл мұралар еді. Біздің заманымыздың мақсаты – адамды жан-жақты тәрбиелеу және үйлесімділігін дамыту. Мұнда бірінші этика-эстетикаға тәрбиелеу басты роль атқарады. Эстетикалық тәрбие, адамның ақыл-ойын дамытуда үлкен роль атқарады және қазіргі кездегі үлкен процесс болып саналады. Эстетикалық тәрбие еңбек, табиғат және көркем шығарма.

Сурет өнері жастардың сана-сезімін қалыптастыруға, шығармашылық бейнелеу өнеріне қызығушылығын арттырып, өз алдына жеке тұлға болуына көмектеседі. Пейзаж жанры оқушыларға эстетикалық тәрбие береді, өйткені пейзаж адамның туған жеріне, табиғатқа, қоршаған ортаға деген сүйіспеншілігін арттырады.

Пейзаж Отаныңды сүюге үйретеді. Баланың табиғатты сүюіне міндетті түрде бірінші кезекте ата-ана, сонан-соң мұғалім білім беретінін ескеретін болсақ, ұлттық нақыштардағы суретшілердің иллюстрациясын көрсетіп, жоғарғы деңгейде практика-лық көркем білім берумен бірге, қызықты да тартымды қылып өткізсе, оқушының сабаққа деген ынтасы, сұранымы жоғары болады деп ойлаймыз.

«Пейзаж» - француз сөзі, ол көркем өнер жанрының бір түрі. Пейзаж бірден жанр болып құрылған жоқ. Ол үлкен даму жолынан өтті. Пейзаж фон арқылы кескіндеме, графикада және басқа да жанр түрлерінде бейнеленіп отырды. Табиғатты бейнелеу неолит кезеңінде кездескен Рельеф жазбаларында ескі шығыста кездесті. Египет храмдарында, сосын фрескаларда көрініс тапты. Алғашқы пейзаждар Қытайда пайда болды. Олар кітап сияқты ұзыннан-ұзақ болып жібек маталарда салынды.

XVI ғасырдың басында «пейзажист» деген түсінік пайда болды. Бірінші болып Альберт Дюрер Нидерландық суретші Иоахим Патинурдан үйренді десек болады. Екінші қадамды Дунай мектебін бітірген суретшілер жалғастырды десек артық айтпаймыз. Пукас Кран бірінші болып адамның ойын табиғатқа басқаша көзқараспен қарауға бағыттады. Табиғат көрінісі көрерменге үлкен эмоциональді күшпен әсер етеді, сондықтан да ол әдемілікті, қоршаған ортаны бейнелейді.

Қазақстанның бейнелеу өнері: 20-30 жылдары (20 ғ). Қазақстанның бейнелеу өнерінің кескіндемесі мен графика шеберлігін меңгеру жолында алғашқы қадамдарын жасайды.

1920 жылдарының екінші жартысынан бастап кішігірім көркем сурет галереясы ашылды.

1928 жылы тұңғыш көшпелі көрме Семейде ұйымдастырылды.

1933 жылы Қазақстан суретшілерінің бірлестігінің Ұжымдастығы құрылды.

1940 жылы Қазақстан Суретшілер одағы құрылды. Алғашқы кескіндемешілер ішінен қазақтың кәсіби бейнелеу өнерінің негізін салушыларының бірі – Ә.Қастеев (1904-1967). Орыстың реалистік мектебінен тәрбие алған ол революцияға дейінгі және үкімет тұсындағы түбегейлі өзгерістерді арқау еткен тақырыптық шығармалар жазды. Суретшілердің шығармасында негізінен тарихи тақырыптағы шығармалар, жанрлық туындылар, портреттер, пейзаждар басты орын алды. Қазақ жерінің сұлу табиғатының, революция қаһармандарын зор сүйіспеншілікпен шабыттана жырлады.

Қазақ бейнелеу өнеріндегі пейзаждың алатын орнына келсек, ең бірінші ұлттық колориттің айырмашылығын айта кету керек. Жалпы біздің ұлттық өнердің қайталанбас, өзіндік сипаты бар. Пейзажда, жанрлы жұмыстарда да суретшілер әр уақытта табиғатымыздың байлағы мен ерекшелігін бере білді. Олар әсіресе М.Кенбаев, С.Мәмбеев, Қ.Телжанов, Н.Нұрмұхамедов, К.Шаяхметов, Ә.Ысмайлов.

М.Кенбаевтың шығармашылығында табиғатқа деген шынайы халықтық, шат-шадымен қуаныш сезімі, дүниедегі бар құбылысты ақындық шабытпен қабылдауға назар аударды. «Бұғалық тастау» (1957), «Шопан әні» (1956), «Сыр шерту» (1957), атты шығармаларында ұланғайыр қазақ даласының асқақ жыршысына айналды.

Қ.Телжанов қазақ халқының өмірі мен тұрмысы жайында және тарихи тақырыптағы шығармалар жазған. «Атамекен» (1958), «Көкпар» (1960), «Тыныштық» (1964) атты поэтикалық көріністер мен монументті еңбектері кең танымды әр қилы бояулы жұмыстар. Суретші шығармашылығы қазақ бейнелеу өнеріне елеулі бетбұрыс алып келді.

С.Мәмбеев шығармаларының негізгі тақырыбы – замандастар өмірі, өскелең ауыл тұрмысы, жастар бейнесі, туған жер табиғатының сұлу көріністері. Ол өмір шындығын бояулар дүниесі арқылы бейнеледі.

Ә.Ысмайлов өзінің «Бурабай», «Екібастұз», «Хан тәңірі төңірегіндегі жайлау» атты жұмыстарында туған жер, Қазақстан табиғатының сұлу көрінісі бейнеленген. Суретші жұмыстарында табиғатты шынайы қалпында көрсетуге тырысқан.

Сүйікті суретшілеріміздің бірі Жанатай Шарденов «Қапшағай теңізі», «Ақ қайнар», «Алатау етегінде», «Талас даласында» т.б. атты суреттерінде суретші шығармашылығына психологиялық тереңдік, жазу мәнерінің ұтымдылығы мен бояу қанықтығы тән. Ж.Шарденовтың пейзаждарында табиғат сұлулығы адамның кіршіксіз сезімдерімен ұласып, бояу арқылы табиғи болмыстың терең мәнін айқындап, әрі оның нақтылы көркін бейнеледі.

Қазақстан табиғаты қандай ерекше болса, еліміздің суретшілерінің пейзаждары да ерекше. Еліміз тәуелсіздік алғаннан бастап, бейнелеу өнерінде де белгілі бағыттарда шығармашылық ізденістер жасаған суретшілеріміз жаңа шығармашылық табыстарға қол жеткізе бастады.

Қазақстан бейнелеу өнерінде үш бағыт айқындалды. Олар – символикалық тәсіл, концептуалды тәсіл және жаңа реализм. Егеменді елдің өнері қайта қалыптасу барысында жандана бастады. Суретшілер қалыптасқан категориялардан арылып, шығармашылық ізденуде еркіндік пен бостандыққа қол жеткізді. Жаңа ғасыр суретшілері өзіндік ой-сезімдерін көркем шығармалар арқылы жария етті.

Қазіргі кезде бейнелеу өнері кескіндеме мен мүсін өнерінің бейнелі стильдік бағыттарымен дами бастады. Әсіресе реалистік бағытта тарихи тұлғалардың образын жасауда еңбек сіңірген суретші Ағымсалы Дүзелхановтың (1951 жылы туған) туындыларын ерекше атауға болады. Қазақстанның көркем тарихын қалыптастыру жолында сомдалған туындылары: «Томирис», «Сақтар», «Оғыз хан», «Абылай хан», «Әбілқайыр», «Төле, Қазбек, Әйтеке билер» сериялық шығармалары – ұлттық мұралық қорымызды байытуға қосқан зор үлесі. А.Дүзелханов шығармашылығы егеменді еліміздің өнерін өрбітуде өзіндік сипат алуда. Ол - Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы – теңгені көркемдеген авторлардың көшбасшысы. Оның еңбектері этнодизайынның қалыптасуына елеулі үлес қосып, өзіндік қолтаңбасымен ерекшеленеді. Суретшінің қазақ ертегілері мен төл оқулықтарды безендірудегі жетістіктерімен әрбір оқушы таныс. Оның қылқаламынан туған ұлттық мазмұндағы көркем туындылар халық жүрегіне жақын. Әсіресе портрет жазудың хас шебері А.Дүзелханов хандар мен билер образын, басты кейіпкердің ішкі жан дүниесіне үңіліп, келбеттік пішінін шынайы шеберлігімен сомдалады. Елінің мақтанышына айналған А.Дүзелханов бейнелеу өнерінің беделін көтріп, Америкада 150 елдің қылқалам шеберлері қатынасқан іріктеуде «Дүние жүзі суретшісі» деген мәртебелі атаққа ие болған 33 суретшінің бірі.

Жаңа буын суретшілер аға буын идеяларын дамыта отырып, жеке танымдық көзқарастарын қалыптастыруда. Еркін ойлау, түйсіну, сезіну арқылы өзіндік көркем туындыларын жасауда. Атап айтсақ, Д.Әлиевтің «Ана мейірімі», Ғ.Мағановтың «Үздіксіз шұғыла», Қ.Хайруллиннің «Жел ызыңы», А.Батишевтің «Төрт пайғамбар», А.Қызығұловтың «Дала модоннасы» сияқты көркем туындылары суретшілердің тақырыпты түсінуі, сезінуі арқылы суреттелген.

Қазақстанның қазіргі бейнелеу өнерінде ұлттық сипаттағы символикалық дәстүр жаңаша көзқарасқа ие болды. Бейнелеу өнеріндегі символизм мен концептуализм кейбір суретшілер шығармаларында таңба немесе сызықтар арқылы визуалды – көркем түпнұсқаға айналды. Әбдрашит Сыдыхановтың таңбамен салынған суреттері Қазақстанның кескіндемелік өнерін символизм мен концептуализмге бағыттайды. Қазақтың рулық таңбаларының графикалық символдарының семантикасы мен эстетикасын зерделеген көркем шығармасында Ә.Сыдыханов өзіндік қолтаңбасымен ерекшеленеді. Суретшінің «Кескіндемелік таңба» атты көрме ұйымдастыруы оның өнерге деген ерекше ықыласын білдіреді. Ә.Сыдыхановтың ашқан жаңалығы – ұлттық сана-сезім негізінде таңба арқылы дүние таныту. Суретші өз еңбектерінде ежелгі түркі белгісі – таңбаны жетік пайдаланады /1, 96-99б./. Ал, суретші Амандос Ақанаевтың көркем туындылары күрделі композиция-лық, трагедиялық, психологизмге толы. Суретші А.Ақанаевтің ішкі жандүниесінен туындаған еңбектері бейбітшілікті аңсаған халықтың арманымен ұштасып жатты. А.Ақанаевтың кейінгі кезде фактуралық тәсіл мен орындаған авангардтық көркем шығармалары «Көш» – ұлттық нақышта бай, терең философиялық мазмұны бар туындылар.

Қазіргі бейнелеу өнері еркін ойлауға жол ашты, тарих бетінің талай жасырын ақтаңдақтары көркем шығарма ретінде дүниеге келеді. Манат Қаспақтың «Ақтабан шұбырынды» және Бақыт Мырзахметовтың «Кәмпескелеу» туындылары қазақ халқының басынан өткен ауыр кезеңдерін бейнелейді. Тоқырау заманындағы тосқауылдар мен кедергілердің шынайы келбеті көркем шығармада толық ашылады. Өнерді бүгінгі күнгі өмірге батыл енгізуде суретшілердің шығармашылық еркіндігі, бірегейлігі, көркем ойды жеткізе білуі айрықша маңызды роль атқарады. Қазақстан суретшілерінің қол жеткізген табыстары бүкіләлемдік мәдени кеңістіктен көрінуде. Жаңа ғасыр суретшілері бейнелеу өнерінің беделін арттыра беретіні анық.

Әдебиеттер

  1. Қазақстан өнері: Есімдер достастығы. А., 2005. - 360 б.

  2. Есмаханов А. А. Қазақстанның қазіргі бейнелеу өнері. А., 1998. - 520 б.

Түйіндеме

Мақалада жастарға пейзаж жанры арқылы эстетикалық тәрбие беру және Қазақстан бейнелеу өнерінің пейзаж жанрларының теориялық аспектілері қарастырылған.

Резюме

В статье рассматриваются вопросы эстетического воспитания молодежи посредством пейзажного жанра, а также теоретические аспекты пейзажного жанра, занимающего важное место в казахстанском изобразительном искусстве.

ӘОК 687.1

Сурет өнерінде пішін мен түс айырмашылығы

және шығармашылық үрдісі, стиль мен дәстүрді ажырата білу
Тоққұлиева Ұ.Қ. – аға оқытушы ( Алматы қ., ҚазМемҚызПИ )
«Табиғат пен адам егіз ұғым»

Леонардо да Винчи
Сурет өнеріне баулу әдісінің негізі мен мәні шығармашылық әдісінен бөлек тұрмайды. Өнердің ортақ бағытында, жаңа мен өткен өмірдің формасы арасында талас-тартыс болуда. Ал алдында жүретін ағысқа өнерді үйрету формасы мен әдісі жатады. Сондықтан да өнерге үйреткен кезде түрлі педагогикалық көзқарастар мен педагогикалық әдістер пайда болады. Тарихи мысалға келтіре аламыз: суретшілер Академиясын, Чистяков және оның системасынан, өткен ғасырдың педагогикалық ағысы. Қазіргі кезде де, яғни біздің заманымызда да түрлі педагогикалық әдістер кездеседі. Олардың пайда болуы, өмір сүруі тарихи кеңес үкіметі заманымен тікелей байланысты.

Бейнелеу өнеріне баулу педагогикасы мен өнер практикасы арасындағы байланыс дұрыс емес қарастырылып, бағаланады. Өнер мен суретші барысы мен мақсаты әр түрлі, алайда өнер мен суретші бір мағынада қарастырылуы керек. Суретші өнер мен суретті дүниеге келтірсе, оқытушы ұстаз дүниеге суретшіні келтіреді деп айтсақ қателеспеспіз.

Өнер проблемасы ұстаздың да проблемасы болып табылады. Бірақ бұл проблемаларға композиция мен образ, реалистік сурет, кескіндеме жатуы мүмкін. Алдында атап кеткендей суретшінің ерекшелігі көп жылғы өнер жайында ойласа, педагог оның дамуын қарастырады.

Бейнелеу өнерінде өзіндік көзқарас деген болады. Осы арқылы көптеген суретшілер өз суреттерінде өз ойларын көрсете білді. Мысалға алайық Родченко, Малевич, Кандинский, Репин, Нестеров, Серов орыс халқының суретшілері. Олар импрессионистер, экспрессионистер, фовистер мен кубистер. Соңғы жылдары сурет салу мен бейнелеу өнері жағдайлары ұстаздардың ерекше бір бағыт ұстанып, сол бағытқа өзге де суретшілерді еліктірді. Педагогикалық және әдістемелік іс-әрекеттер өзекті тақырыптары жиналыс, отырыс, конференция кезінде кең өріс алады. Бұның барлығы педагогтардың лезде жұмыс істегенін атап көрсетеді. Өнерде де, қандай салада да екі аймақ бар десек те болады. Бірі техника немесе жұмыс аймағы және шығармашылық аймағы. Бұларды бөлек қарастырып немесе бөлуге болмайды. Мысалы: анатомия, биология, геометрия, техника бұның барлығы техникаға, яғни жұмыс істеу әрекетіне байланысты. Бірақ олар шығармашылық іс-әрекетсіз түкке жарамайды. Сонымен шығармашылық үрдіс зерттеле алмайды және оған педагог өз үлесін қоса алмайды деген көзқарастар көп. Бұл «теория» суретшілер мектебінде өте мықты орын алған десек те қателеспейміз.

Мектеп белгілі бір жүйелілікте пайда болу керек. П.Я.Павлинов өзінің «Графикалық білім» деп аталатын жұмысында жазады: «Суретті салғанда оның қыр-сырын көріп сала білу керек. Осы кезде үш түрлі қателік кетуі мүмкін және оны болдырмау мүмкін: елестетудің пайда болу қателігі, осы елестетудегі бейнелеудің пайда болу қателігі, бейнелеуді іске асырудағы техникалық заттар қателігі. Осы үш қателікті біле отырып, болдырмасақ онда сурет дұрыс шығады».

Сурет салуда үлкен рөлді сол суретшінің сурет салуға арналған қолдары атқарады. Яғни, суретшінің қолы дамыған, үйреншікті, жоғары деңгейлі жаттыққан болу керек. Егер арасында суретті тастап, қайта жаңғыртса, онда қолдың қаншалықты құнды екенін байқайсыз. Әрине, бұл өте дұрыс. Себебі қол ой-қиялдың ұшқырлығын байқата отырып, өзі әрекет етеді. Осы кезде жұмыс техникасы шығармашылыққа бай болады. Бірақ бұл әлі де барлығы емес. Яғни қол техникасынан бұрын оқушы сурет салудың қыр-сырын, ерекшелігін, қасиетін, сапасын түсініп, білуі керек.

Адамның бейнелеу жұмысы тек қана өнермен шектелмейді. Ол әлдеқайда үлкен және кең ауқымды жұмыс болып табылады. Алайда әр бейнелеу өнерінің, қандай болса да, түп-негізі бір ережелері мен заңдары болады. Бұл заңдардың негізгі топтарын атап, көрсетуге болады:

  • зат туралы елестетудің пайда болу облысы немесе аймағы;

  • бейне туралы елестің пайда болу аймағы;

  • бейнелік жұмысты материалды түрде орындау аймағы.

Осы үш түр бір-бірін толықтырып тұрады. Өз өнерімізді өзге өнерден ерекшелейтін жерлерді айтуымыз керек. Бұл біріншіден бейнелеу жұмысының өзіндік табиғаты (подражательная природа). Өзге өнер түрлері (оның ішінде архитектура да бар) басқа тәртіп бойынша қалыптасқан дейді. Абстрактылы ойлар оларда өте тереңде жатыр. Музыкант немесе архитектор болсын тек өз тәжірибесіне ғана емес, бүкіл адамзат тәжірибесіне сүйенеді. Соның ішінде мысалға математика (геометриялық форма), техника (материал) және т.б. кіргіземіз. Ал енді ұқсатушылыққа тоқталсақ. Ұқсатушылық бастамасы мен архитектуралық бастамасы арасында бейнелеу өнері ішінде немесе жұмысында әрқашанда бәсекелестік болған.

ІХX-ХХ ғасырларда ол тартыс күшейе түседі. Бұл тартыстың себебі «кублум» деп аталатын терминнің пайда болуы және затсыз кескіндеме (беспредметная живопись). Ары қарай айта беруде қиыншылық туады. Оның негізгі мақсаты мынада. Егер суретші шығармашылық үрдісінің белгілі бір бөлек жерлерін түсінікті етіп бөліп көрсеткісі келсе, онда оларды мүшелеп, табиғилығына қарсы шығарып немесе бұрмалап көрсетеді. Сондықтан да мүмкіндігінше шығарған шығарманы бір бүтін ретінде қарастыру керек.

Шығармашылық үрдіс бөлінбейді, сол үшін де ол шығарма. Жан ісі кейін өндірістік іске, техникалық-материалдық әдіске айналады. Натура және оның шығармашылық бөлімінде (акттағы) өңделуі – бұл тек бастамасы. Суретшінің ойы қалай пайда болады? Бұл стихия. Біздің білуімізше эскиздік нобайларды алғашқы ойлардың салынуы, суреттің қай жерінен біз суретшінің толық ойын көре аламыз? Сурет толық, дұрыс салынса, мағынасы сол кезде ғана ашылады. Суретшінің суреті оның әлеуметтік, саяси, экономикалық көзқарасын көрсетеді. Шығармашылық үрдістің негізі бұл затты елестетудің пайда болу үрдісі. Ал бейненің елестетілуі екінші орынға қойылады. Себебі, бейне оның болуы тек сол затты елестетіп көруден кейін пайда болады екен. Осы екі елес параллельді түрде болса да натураға бірінші орын беріледі. Егер бұл ережені дұрыс сақтай отырып, суреттің негізгі түп-мағынасын ұғуға болады.

Затқа деген қатынас туралы айта отырып, суретшілердің өзі кей-кезде осыдан қате жіберетінін ұмытпайық. Олардың ойынша суреттің мағынасы мен мінезін басқа да жағдайлар ашады. Алайда егер дұрыстап қарастыратын болсақ, яғни ұзақ уақыт зерттегеннің өзінде де заттық қатынасқа келіп тірелеміз.

Затқа деген қатынас моральді түрдегі сол затқа баға беру болып табылады. Бұл туралы алдын-ала айту керек. Затқа деген қатынас - бұл біздің өмірге деген психикалық көзқарасымыз, қызметтік баға (өндірістік немесе тұтынушылық), физиологиялық, эстетикалық, қоғамдық-тұрмыстық баға. Психикалық өмірдің бұл жақтары бірін-бірі толықтырып тұрады. Сыйлау, жақсы көру немесе жек көру осының барлығы мына психикалық көзқараста болуы мүмкін. Сонымен қатар затқа деген қатынас – табиғатпен бірге жұмыс істеу әдісі.

Затқа байланысты формалистикалық қатынас та болады. Мысалы, Адольф Гильдебранд көлем мен жазықтықты негіз ретінде алады, яғни бұл шындықта осы болып табылады. Шын мәнісінде көлем мен жазықтық зат табиғилығында өмір сүрудің бірден – бір принципі болып табылады. Табиғатта, шындықта құбылыстың барлығы дерлік заттың көлемі мен кеңістікке байланысты.

Заттың құрылымы, мазмұны бұзылмау керек. Олар, яғни құрылымы, мазмұны көруші адам мен жан-жағындағы заттар мен сапалық түрде байланысады. Сондықтан да оның біз қыр-сырын дұрыс бақылап, біле аламыз. Егер затты зерттей берсек, онда осы заттың қаншалықты зерттеліп бітпейтінін көре аламыз. Әр бөлек жағдайда да заттың түрлі байланыстары мен жаңалықтарын табуға болады. Осыдан өнер де сарқылмайды. Өз ойының толық болуы - бұл «бәрі» деген мағынаны білдірмейді. Натуралистің өзі солай жасаса керек. Өз ойының толық болуы немесе ой өрісінің дұрыс салынуы – бұл салынған затқа байланысты, оны толықтырып тұратын басқа қолмен ұстап, көзбен көретін заттардың комплексі, солардың талғам бойынша тізілуі немесе жиынтығы.

Реалистік өнер деп тағы заттың тұрмысына байланысты да айтуға болады. Яғни, заттық қатынастардағы заттың алатын орны басқа заттармен байланысы. Затты елестетудің пайда болу үрдісін, тез арада ойластырып, табуға болады: ол затты толық сезіну, жан-жақты қабылдау, қабылдаудың сапалық түрі. Бұл жерде квалификациялауымызға мүмкіндік аламыз. Ал бейнелерді елестету үрдісі - әлі де зерттелмеген үрдіс. Бұл үрдістің өзі проблема ретінде де зерттелмеген.

Стиль. Көптеген зерттелген материалдар бойынша қарастырсақ стиль жайында көп нәрсе айтуға, білуге болады. Өнердің теориясы белгілі бір практикадан кейін қарастырылады. Себебі ол, яғни стиль бірден пайда болмайды, ол бір ай немесе бір жыл, тіптен ғасырлар бойы пайда болатын суретшінің әдісі. Әр нәрсенәң стилі болады. Мысалға, сөйлеу стилі, киім стилі, актердің рольдерді ойнай алу стилі. Сурет пен суретшінің де стилі бұларға жат емес деп есептелінеді. Сонымен біз үшін суретшінің стилі «стиль» болып табылса, суретші үшін ол практикалық мағынада беріледі.

«Стиль»-суретшінің өзіндік жазуы, сызу мәнері десек қателеспеспіз. Тарихта стиль бірнеше атаулы ескерткіштер жиынтығын біріктіре отырып, одан ұқсастықтарды іздейді. Өнер теориясы жағынан қарастырсақ, стиль суретшінің сурет өнеріне деген көзқарасын, қолында бар материалын пайдалана білу өнері, шығармашылық қиял-ойын білдіретін әдісі, сонымен қатар стиль суретшінің әлеуметтік, экономикалық, демографиялық және т.б. көзқарасы десек те болады. Стиль бұл жағдайда шеберліктің жоғары сатысы болып табылмақ. Сонымен қатар суретші өз стилін өзі табу керек.

«Стиль» суретшінің өмірдегі шығармашылық әдісіне сүйенеді. Теория мақсаты – суретті, бейнелеудің техникалық үрдісін, кеңістіктің ұйымдастырылуы т.б. белгілі бір әдіс немесе реалистік стиль элементтері ретінде қарастыру.

Суретті көргенде біз үшін – суретшінің суретті салу стилі болса, суретші үшін - ол әдіс. Жұмыс әдісі – суретші стилі. Сонымен стиль - білу мен түсіндіру әдісі, осы екеуі қосылып шығару әдісі. Стиль әр түрлі болуы мүмкін. Мысалға графикалық немесе бояулы, дәстүрлі немесе мағынасы бойынша тез өзгереді.

Дәстүр. Стильді тағы дәстүр деп те атайды. Дәстүр - бұл өте күшті, мықты, суреттің негізі, ал бір жағынан-консервативті, бірде пайда болып, бірде құлдырайды. Алайда дәстүр, стиль мағынасына қарағанда әлдеқайда ұзақ сақталады. Дәстүр - өте күшті фактор. Дәстүрдің күші суретшіге де, көрерменге де бірдей әсер етіп тұрады. Дәстүр күші белгілі бір сезім, қиялдың әдеті ғана емес, бұл материалдың техникалық өңделуі. Жаңа дәстүрді шығару, ойлап табу жаңашылдықпен, жаңа білім, ғылыммен байланысты. Техникалық жаңашылдық әрқашан да тұрақты дами бермейді, кейде бұдан суретшілер қолданылып жүрген әдіс пен стиль ыдырайды. Сонда да бұл іс-әрекет тек алға жылжушылықтың белгісі болып табылмақ. Дәстүр жақсы да, жаман да бола алады. Бір кездері дәстүр мен әдіс сәйкес келіп тұрып, бір кезде құлдырауы мүмкін. Егер сурет өнерінің негізіне тоқталатын болсақ, соның ішінде практикасын атап кетсек, онда бұл - пішін мен түс болады. Бұл мәселеге екі жақтан да қарауға болады. Бірінші жағы натурасы, яғни табиғилығы болса, екінші жағы – өнер.

Адам ойында әрбір заттың пішімі тұрақты болып келеді. Олар тұрмыс та, жұмыста да ауыспайды. Практикалық қажеттілік ерекше психикалық үйреншіктілікті тудырады. Оны біз елестету деп атаймыз. Затты тек көретіндіктен ғана салмаймыз, оны білетіндіктен саламыз. Яғни, оның қасиеті мен сапасын, конструкциясын, құрамын білеміз.

Бұған айтатын қарсылық та бар мысалға, егер біз түсін көрмесек онда сурет жұмысы іске аспайды. Форманы салуда еске алатын көптеген кезеңдер болады. Соның ішінде сезу мен жылжытушылық қасиеттері. Өзге де қасиеттер форма мағынасын ашады. Алайда аталып кеткен осы екі қасиет ерекше.

Түс пішінге тәуелді болады. Осы пішінге байланысты түстер жайлы тұрақты ұғым қалыптасады.

Кескіндеме өнері жайында айтқанда, түстану ұғымы біз үшін жаңа, спецификалық мағынаға ие болады. «Түс» ұғымы тұрмыста заттың түрлі-түске боялуы немесе соған керекті, түс беру сапасы мен қасиеті жиналған материал. Бояу мен түс суретшінің ойын білдіріп, табиғаттың дәл шынайылығын көрсетеді.

Осы шынайылыққа қарап, көрермен суреттегі бояуды емес табиғаттағы құбылысты көреді.

Яғни бояу мен түс арасында тепе-теңдік пайда болады. Осы кезде түстердің бір-біріне әсер етуін, бірін-бірі толықтыруы, ашып т.б. білуге болады. Бұлардың барлығы бір-біріне тәуелді, әрі байланысты. Түс зерттеу мен бақылаудың, шындықтағы түс құбылыстарының нәтижесі. Түстануда колорит және композиция деген ұғымдар бар. Олар бірге жүреді. Колорит ұғымы композиция ұғымы ретінде берілуі мүмкін.
ӘДЕБИЕТТЕР

        1. Щербаков М. Изобразительное искусство М., 1970.

        2. Арнхейм Р. Искусство и визуальное восприятие. М., 1962.

3. Кибрик Е.А. Об искусстве и художниках. М., 1961.


ТҮЙІНДЕМЕ


Мақалада бейнелеу өнерінде, пішін мен түс айырмашылығы және шығармашылық үрдісі, стиль және дәстүр осы өнерлерге байланысты атауларды талдай отырып нақты түсінік берілген.
РЕЗЮМЕ

В статье сделан анализ происхождения понятий стиль, традиция, творческий процесс, цвет и форма, даны их определения.


Қ Ұ Қ Ы Қ Ж Ә Н Е Э К О Н О М И К А Л Ы Қ Т Е О Р И Я

Бәсекеге қабілетті жеке тұлғаның құқықтық санасын жетілдіру
Жарықбаева Д.Р.- аға оқытушы, Қыдырқожаева М.- студент

(Алматы қ., ҚазМемҚызПИ)
Мемлекеттің, қоғамның ішіндегі тәртіпті бұзбайтын, заңды міндеттерін орындайтын, заңға қайшы әрекет немесе әрекетсіздік жасамайтын адамның құқықтық санасы жоғары дәрежеде дамығандығы байқалады. Ал, мұндай үлгілі азамат тұлғасын қалыптастыру үрдісі мектеп табалдырығынан бастау алатынын ұмытпағанымыз жөн. Сол себепті біз, яғни болашақ мұғалімдер өзіміздің құқықтық білімдерімізді, санамыз бен мәдениетімізді жоғары дәрежеде қалыптастырып, дамытуымыз негізгі өзекті мәселе. Осыған орай Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 15 тамызындағы № 1165 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003-2006 жылдарға арналған бағдарламасының Әлеуметтік даму тарауындағы білім беру бөлімінің мақсатын ескеру қажет. Онда: “Әлемдік білім кеңістігіне кіріктірілген және әлемдік еңбек нарығында бәсекеге қабілетті мамандар даярлауды қамтамасыз ететін білім берудің ұлттық моделін қалыптастыру” ұғымы көрініс алған. Осы аталынған мақсатты жүзеге асырушы педагогикалық жоғары оқу орын, ал оның сапалы атқарылуына негізгі себепші - студенттер ұжымы. Болашақ маман ретінде немесе мектеп оқушыларына дұрыс, әрі сапалы құқықтық тәрбие беруші мұғалім-тәрбиеші ретінде педагогикалық институт студенттерінің құқықтық тәртібі талапқа сай болуы тиіс.

Құқықтық тәрбиелеу тұлғаның заңды білуіне, құқықтық нормаларды сыйлауына, ерікті түрде заң талабын орындауына және оны қорғауға ықпал етеді. Құқықтық тәрбие қызметін сапалы пайдалану үрдісінде дамыған мемлекеттің заңды қатынасын дұрыс ұғындырып, қалыптастырған жөн. Құқықтық тәрбиелеу үрдісінде құқық бұзушылықты алдын алу, тұлғаның құқықтық білімі мен біліктілігін жетілдіру, сондай-ақ жастардың құқықтық сана-сезімдері мен мәдениеттерін дамыту сияқты мәселелер кешені қамтылады.

Құқықтық санасы мен мәдениеті дамыған тұлға заң нормаларына бағынып, заңдар мен оларға негізделген нормативтік актілерді ұғынып, өз құқықтары мен бостандықтарын біліп, басқа азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына қол сұқпайды, өз міндеттерін орындап, заңға қайшы әрекет жасамайды. Сондықтан да құқықтық тәрбиені ойдағыдай жүзеге асыру үшін жасөспірімнің құқықтық санасы мен мәдениетін қалыптастырып, дамыту қажет.

Тұлғаның құқықтық санасы мен мәдениетінің дұрыс қалыптасуына оны қоршаған ортаның, яғни қоғам, мектеп, жанұяның ықпалы зор. Осы мәселеге байланысты Абай Құнанбаев: “Балаға үш мінез алуан адамнан жұғады, бірінші - ата-анасынан, екінші - ұстазынан, үшінші - құрбысынан”, - деген пікір айтқан.

Жасөспірімді құқықтық тәрбиелеу мақсатындағы жұмыстарды бірыңғай жоспарлау, ата-аналармен әр саладағы қатынас формаларын байланысты педагогикалық білімді насихаттап, тәжірибе жинақтау және оны қалыптастыру әдістері мектептің, жанұяның және қоғамның қатынасын дамытады. Педагогикалық қызметтің құқықтық тәрбиеден кеткен қателігі болашақтағы есейген адамның немесе тұлғаның құқықтық мәдениетінен көрініс алады.

Құқықтық мәдениеттің негізгі белгілері: заң нормаларын білу; заң нормаларын орындау: қоғамдық тәртіпті, заң нормаларын бұзбау; заң күшіне сену және т.б. Құқықтық мәдениеті дамыған тұлға - құқықтық мемлекеттің үлгілі азаматы. Құқықтық мәдениет құқықтық нигилизмнің пайда болуымен қатар дамымайтын және қоғамның жан-жақты өркендеуінің кепілі болатын құқықтық мемлекетпен тығыз байланысты. Мұндай мемлекетте мемлекет пен азамат арасында туындаған қатынастың негізі – құқық болып табылады. Тәртіп ережесінің жүйесі ретінде құқық мемлекет пен азаматтар үшін міндетті.

Құқықтық мәдениеттің қалыптаспауынан тұлғаның бостандығы мен қауіпсіздігі, азаматтық белсенділігі жойылады немесе пайда болмайды. Тұлғаның құқықтық мәдениетімен қоса құқықтық санасын қалыптастырып, дамыту - құқықтық тәрбиенің негізгі мақсаттарының бірі. Адамның құқықтық санасы қалыптаспай оның құқықтық мәдениеті жетілмейді. Сол себепті құқықтық сананы қалыптастыру мәселесіне көп көңіл бөлген дұрыс.

Құқықтық сана Қазақстан Республикасы азаматтарының жүзеге асырылып жүрген заңдарға, оларды қолдануға, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына және қалауына, құқыққа, басқа да құқықтық құбылыстарға құқықтық сезімдерінің, әсерлігінің, көзқарастарының, пікірлерінің, бағаларының жүйесі. Бұл анықтама заңгер ғалымдардың осы саладағы көптеген зерттеулерінің қорытындысы ретінде құқық саласындағы кездесетін ғылыми еңбектерінде көрініс табады. Сонымен бірге құқықтық сана мен мәдениет, оларды дамыту мәселелері құқықтық тәрбиеге бағытталған Е.В.Татаринцева, Ғ.С.Сапарғалиев, А.К.Котов, В.В.Головчено сынды авторлардың еңбектерінде кездеседі.

Құқықтық тәрбие өз деңгейінде жүзеге асуы үшін тәрбиеленуші тұлғаның құқықтық білімін, алынған білімі арқылы құқықтық санасын, мәдениетін қалыптастыру – негізгі мақсат. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттері адамның құқықтық санасы құқықты ұғынудан бастау алатындығын білгені дұрыс. Құқықтық сана мен құқықты ұғыну құқықтық білім негізінде жүзеге асады.

Тұлға құқықтық білім алмай заңды әрекет пен заңсыз әрекетті ажырата алмайды; сондай-ақ заң мен құқықтың күшін сезінбейді; өздерінің құқықтары мен бостандықтарын біліп, қорғай алмайды; өз міндеттерін орындамайды. Осы орайда тұлғаның алған құқықтық білімі арқылы құқықты ұғыну процесінің жүзеге асатындығына көзіміз жетеді. Әрине, кез-келген адамның санасындағы құқық ұғымы құқық нормаларының ортаға оң немесе теріс әсер етуші норма сипатында, яғни жалпылама түсінік ретінде орын алатындығы анық. Сол себепті бұл жағдайда құқықтық білім беру – адамның құқықтық санасын қалыптастыру мақсатында орындалатын құқықтық тәрбиенің негізгі ықпал етуші әдісі. Нақты айтсақ, құқықтық білім беру арқылы жасөспірім құқықты ұғынады және оның құқықтық санасы қалыптасып, дамиды.

Құқықты ұғынумен қоса, тұлғаны заңды құрметтеуге, қорғауға, орындауға дағдыландыру мен заңның әділдігіне сендіру - құқықтық сананың негізгі белгілері. Аталынған белгілер оқушыларды құқықтық тәрбиелеу негізінде мектеп табалдырығынан бастап жүзеге асады. Сонымен тұлғаның құқықтық санасы мектептегі құқықтық білім беру мен тәрбиелеу жүйесі арқылы қалыптасатындығына көзіміз жетті.

Құқықтық тәрбие беру әдістері тәрбиеленуші тұлғаның жалпы санасы мен мінез-құлқына елеулі әсер етеді. Жасөспірімнің құқықтық санасы тұлғаның жалпылама даму деңгейімен байланысты қалыптасады. Құқықтық сана өзінің құрамына қарай екі топқа жіктелінеді: құқықтық идеология мен құқықтық психология. Құқықтық идеология – бұл құқық саласында қоғамдағы қатынастарды, құбылыстарды ғалымдардың зерттеулері мен дәлелдерін ғылыми жүйеге келтіру. Құқықтық психология дегеніміз жеке тұлғаның санасына құқықты ұғыну, оған бағыну, талаптарын орындау, заңдарды дұрыс қолдану әдіс-тәсілдері. Осы мәселелердің жүйелі орындалу салдарынан тұлғаның құқықтық санасы жоғары деңгейде қалыптасады. Адамның құқықтық санасын дамыту арқылы құқықтық мемлекеттің үлгілі азаматын тәрбиелеу – бүгінде өзекті мәселе.

Адамның құқықтық санасын зерттеу барысында оның құқық нормаларын орындау міндеттері жөнінде бірнеше ережелер талқыланып, болжамдалды. Оған назар аударатын болсақ, олар - адамның:

  • заң нормалары мен актілерінің орындалу дұрыстығын, оның қоршаған ортаға пайдасын, қажеттігін қоғамдық мақсат ретінде ұғынуы;

  • құқық бұзылған жағдайда қолданылатын заңды жауапкершіліктер мен жаза шараларынан сескенуі;

  • қоғамдық мақсатқа сәйкес келетін және тұлғаға пайдалы заңды әрекеттерді білуі;

  • құқықтық тәртіпті әдетке айналдыруы;

  • қатынасқа түсуші ортаның заңды әрекеттерінің жеке тұлға санасына әсері.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

Похожие:

Педагогика институты iconДүйсенова Жамила Қалымбетқызы Аға оқытушы
Фараби атындағы Шымкент педагогтық мәдениет институты. Педагогика және психология кафедрасы шешімімен (№10 хаттама25. 11. 1993ж.)...
Педагогика институты iconҚазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты

Педагогика институты iconПедагогика институты
Хасанұлы Б. Конституция – мемлекеттік тілді дамытудың кепілі
Педагогика институты iconПедагогика институты
А.Қ. Теледидардың бала психикасына және тәрбиесіне кері әсері
Педагогика институты iconҚазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты
Т. И. Бастауыш мектепте тұЛҒаны ұжымда тәрбиелеудің ерекшеліктері
Педагогика институты iconАқтөбе 2008 Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі
Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты Педагогика жэне педагогикалық психология кафедрасы
Педагогика институты icon13. 00. 01-Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика; 13. 00. 08-Кәсіптік білім беру теориясы мен әдістемесі мамандықтары бойынша диссертацияларды қорғауға қабылдау және өткізу құқығы берілген
«Жалпы педагогика, педагогика жєне білім тарихы, этнопедагогика», 13. 00. 08 – «Кєсіптік білім беру теориясы мен єдістемесі» мамандыќтары...
Педагогика институты iconОбразование и педагогика за рубежом в первой половине ХХ в. План
Педагогический традиционализм (социальная, религиозная и философская педагогика)
Педагогика институты iconТехнологияларды пайдалану
М010300- педагогика және психология мамандығы бойынша педагогика ғылымдарының магистрі академиялық дәрежесін алу үшін
Педагогика институты iconСуханберлиева жансая амангельдиевна
...
Разместите кнопку на своём сайте:
kk.convdocs.org



База данных защищена авторским правом ©kk.convdocs.org 2012
обратиться к администрации
kk.convdocs.org
Главная страница