Әож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы




НазваниеӘож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы
страница4/7
Дата конвертации15.01.2013
Размер0.73 Mb.
ТипДиссертация
1   2   3   4   5   6   7

«Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың әдіснамалық негіздері» деп аталатын екінші тараудың бірінші тармағында қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың әлеуметтанымдық негіздері қарастырылды. «Білім берудің негізгі сатысында қазақ тілін оқытудың мақсаты – тәуелсіз елімізде қолданылу аясы кеңіген ана тіліміздің қоғамдық-әлеуметтік мәнін түсінген, қазақ тілінің сан-салалы қызметін меңгерген, коммуникативтік біліктілігі дамыған дара тұлға даярлауға мүмкіндік туғызу» [22, 3 б.].

Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың қоғамдық-әлеуметтік мәні Қазақстан Республикасының Конституциясы; «Қазақстан – 2030» стратегиялық бағдарламасы; Қазақстан Республикасының Тіл саясаты тұжырымдамасы; Қазақстан Республикасының мемлекеттік сәйкестілігін қалыптастыру Тұжырымдамасы; Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы Қазақстан Республикасының Заңы; Қазақстан Республикасы Білім туралы Заңы; Қазақстан Республикасындағы Мемлекеттік терминологиялық жұмыс Тұжырымдамасы; Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қызмет туралы Заңы; Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметшілерінің ар-намыс кодексі; Қазақстан Республикасының Тілдерді қолдану мен дамытудың  2001 – 2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы алға қойған мақсат-міндеттерді орындау арқылы сипатталады.

Екінші тараудың «Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың психологиялық негізі – жан қуатының қызметін белсендіру» атты тармағында жеке тұлғаның тіл үйрену барысындағы жан қуатының мәні, маңызы, қызметі, оны белсендірудің жолдары, қазақ тілін үйрену уәждемелерін арттыру тәсілдері айқындалды.

В.А.Сухомлинский: “Напрасный, безрезультатный труд и для взрослого становится постылым, отупляющим, бессмысленным”, - деп, [23, 166 б.], А.А.Смирнов: «Ересектердің бір нәрсені есте сақтап алуы дегеніміз – ең алдымен мағыналы мазмұнды, яғни, қабылданатын дүниенің мәнін, жатталатын дүниенің мағынасын есте сақтау қажеттілігі болып табылады», - деп атап көрсеткен [24, 393 б.]. Сондықтан қазақ тілін белсенді әрі саналы, мәнді меңгеруге жеделдете оқыту барысындағы жағымды эмоциялық атмосфера, өзара ізгілікті қарым-қатынас, ақпараттық-коммуникациялық, интерактивті технологиялар көп әсерін тигізеді.

Жеделдете оқытудың өз мәнінде жүзеге асуына суггестопедия әдісінің адамның ішкі психикалық резервтерін толық ашып, мүмкіндіктерін барынша қолдану ұстанымы негіз болады. Г.Лозанов ересектерді балалыққа қайта оралту арқылы шаршау мен жалығуға жол бермей, белсенді сөйлесім әрекетін дамытуға болады деп есептейді [25]. Қазақ тілін жеделдете оқытуда рефлексия (лат. reflexio – артқа қайырылу, көз тастау) нәтижесінде тіл үйренуші өз қатысымдық мүмкіндіктерін іштей бағалап, болашақ жетістіктерін бағдарлайды, ал мол ақпарат көлемін адамның психикалық босаңсыған «релаксопедиялық» күйінде (лат. relаxаtion – сенім тудыру арқылы психикалық және физикалық босаңсу қалпына түсу) қабылдау есте сақтау мен қайта жаңғыртудың үлкен мүмкіндіктеріне жол ашады. Ұлы Абайдың қарасөздерінде атап көрсеткен естіген нәрсені ұмытпастыққа төрт түрлі себебінің тіл үйренушінің жан қуатының қызметімен сәйкестігін беру мақсатында 1-кесте ұсынылды [26].
1-кесте – Абай атап көрсеткен естіген нәрсені ұмытпастыққа төрт түрлі себептің тіл үйренушінің жан қуатының қызметімен сәйкестігі




Абай айтқан естіген нәрсені ұмытпастыққа төрт түрлі себеп

Тіл үйренушінің жан қуатының қызметі

әуелі

көкірегі байлаулы берік болмақ

естіген ақпарат төңірегінде пайымды, зерделі болжам жасау; дұрыс ойланып, саналы түрде түсініп меңгеру

екінші

ғибрәтлану (тынышталу, рахаттану), көңілденіп, тұшынып, ынтамен ұғу

қызығушылық, ынта-ықылас, зейінмен бойға сіңіру, рефлексиялық, релаксо-педиялық мүмкіндіктердің қалыптасуы

үшінші

сол нәрсені ішінен бірнеше уақыт қайтарып ойланып, көңілге бекіту

қабылдаған ақпаратты қайта жаңғыртып, дағдыға айналдырып, жадында, есінде сақтау

төртінші

ой кеселді нәрселерден - уайымсыз, салғырттық, ойыншы-күлкішілдік, я бір қайғыға салыну, я бір нәрсеге құмарлық пайда болудан қашық болу

білімді меңгеруге деген уәждеменің, қажеттілік пен міндеттің, жауапкершілікті сезінудің, тілек пен мақсаттың болмауы; ой-сананы басқа проблемалардың билеуі


Жеделдете оқыту үдерісі нәтижесінде қатысымдық құзыреттілікке қол жеткізу үшін тіл үйренушінің ерікті, саналы шешімі, жоғары дәрежедегі қызығушылығы мен уәждемесі болуы шарт. «Уәждеме дегеніміз – іс-әрекетке итермелейтін себеп» [27, 32 б.]. Мемлекеттік қызметшілердің оқу-танымдық уәждемелерінің моделін сипаттау мақсатында арнайы кесте ұсынылды.

Зерттеу жұмысында мектеп оқушылары мен студенттердің оқу уәждемелері мәселесіне байланысты ғылыми-әдістемелік еңбектер мен жеке тәжірибеге сүйене отырып, бүгінгі күнге дейін зерттелмеген мемлекеттік қызметшілердің тіл үйрену уәждемелерінің түрлері, оларды дамытудың жолдары айқындалды. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытуда белсендіруден, әдістің тиімділігіне иландырудан, өз күшіне, нәтиженің алыс еместігіне сендіруден, жігерлендіруден, мақтаудан, жарысқа шақырудан т.б. тұратын уәждеме тудыру тактикасы оқуды жеделдетуге жағдай жасайтын шешімдермен ұштастырылды. Қазақ тілін оқып-үйренудің сыртқы, қоғамдық-әлеуметтік уәждемелері ішкі, жеке бас уәждемелеріне айналған кезде, жеделдете оқыту өзінің түпкі мақсатына жете алады.



3-сурет – Мемлекеттік қызметшілердің қазақ тілін жеделдете оқудағы оқу-танымдық уәждемелерінің моделі


«Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың лингвистикалық негіздері» тармағында жеделдете оқытудың лингвистика ғылымының басты салаларымен байланысы мен лингвистикалық ұстанымдары ғылыми негізделді. Үйрету нысаны – тіл болғандықтан, жеделдете оқыту әдістемесі лингвистика ғылымының басты салаларының негізгі ұғымдары мен заңдылықтарын басшылыққа алады. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқыту әдістемесі тілді меңгертудің антрополингвистикалық, әлеуметтік, нейропсихологиялық мәселелерімен, лексикалық деректердің этностанымдық, мәдениеттанымдық, ұлттанымдық, құндылық бағдарымен, тілдік бірліктердің құрылымдық, салғастырмалы, қолданбалы қасиеттерімен, сөйлесім бірлігі – мәтіннің дискурстық, вербалды, прагматикалық сипаттарымен байланысты мәселелерді қарастырады.

Диссертацияда қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың лингвистикалық ұстанымдары ретінде тілді үйрету әдістемесінің лингвистикамен, ғылыми грамматикамен байланысын реттейтін ғылымилық ұстанымы; аз уақыттың ішінде қамтылатын тілдік материалдың молдығына байланысты олардың жүйелі түрде ұсынылуын қадағалайтын жүйелілік ұстанымы; тілдік бірліктерді іріктеуде олардың қолданылу ерекшелігін, жұмсалымдық сипатын ескере отырып, прагматикалық құзыреттілікті жетілдіру жолдарын анықтап беретін қатысымдық-функционалды ұстаным; тілдік, сөйлесімдік бірліктер арқылы рухани құндылықтарды меңгертуді көздейтін танымдық ұстаным; дидактикалық бірліктерді ірілендіру технологиясы негізінде жүзеге асатын тілдік және сөйлесімдік бірліктерді кешенді оқыту ұстанымы; қатысымдық құзыреттілік деңгейін анықтауға, әр деңгейге сәйкес грамматикалық, лексикалық минимумды іріктеуге мүмкіндік беретін деңгейлерге сәйкес оқыту ұстанымдары ғылыми негізделді.

Жұмыстың «Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдетіп үйретудің дидактикалық негіздері» атты тармағында тіл үйрету теориясының жиынтығы ретіндегі дидактика ілімі мен қазақ тiлiн мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың дидактикалық ұстанымдары ғылыми-теориялық тұрғыдан дәйектелді. Жеделдете оқытудың лингводидактикалық негіздері мен қолданылатын технологияларының психодидактикалық талаптарға сәйкестігі түпкі мақсат – қатысымдық құзыреттілікке жетудің алғышарттарын белгілейді, тілдік тұлғаның қатысымдық құзыреттілігін дамытуды көздейді. Объективті өмірдегі құбылыстардың өзара байланысы жөніндегі диалектика-материалистік қағидалар қазақ тілін жеделдете оқыту үдерісін жан-жақты түсінуге, ерекшеліктерін айқындауға, болашақ бағдарын болжауға мүмкіндік береді.

Ғалымдар ұсынған жалпы дидактикалық классикалық ұстанымдарды негізге ала отырып, диссертацияда қазақ тiлiн мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың қатысымдық бағдарлы сипатына сәйкес өзіндік жеке дидактикалық ұстанымдары айқындалды. Олар - оқу материалдарының мемлекеттік қызметшілердің мамандықтарына және жеке психо-физиологиялық ерекшеліктеріне сәйкес келуін реттеп отыратын сәйкестік ұстанымы; деңгей аралық байланысты сақтай отырып, оқу материалдарының сатылап берілуін; аралық, қорытынды бақылаулар мен сынақтардың дұрыс ұйымдастырылуын жүзеге асыратын деңгейлік ұстанымы; тыңдалым, оқылым, айтылым, жазылым, тілдесім әрекеттерін кешенді түрде дамытуды көздейтін сөйлесімнің түрлерін меңгерту ұстанымы; ерікті шешім қабылдап, тіл үйренуге кірісіп, ақпаратты саналы түрде түсініп, өз бетімен тілдік орта іздеп, меңгерген білімді сөйлесім әрекетінде саналы түрде қолдануды жүзеге асыратын саналылық ұстанымы; тіл үйренуші тұлғаның жеке бас ерекшеліктерін ескеріп, адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруды, сапалы білім нәтижесіне көз жеткізу арқылы ынталандыруды мақсат ететін білімді ізгілендіру ұстанымы; мемлекеттік қызметшілерге қоғамдағы әлеуметтік-лингвистикалық жағдайды түсіндіріп отыруды, этностардың тең құқылығын, сенім бостандықтарын назарға ала отырып, тілді үйренудің әлеуметтік мәнін саралап беруді көздейтін әлеуметтік орта мен жағдайды ескеру ұстанымы.

«Қазақ тілін жеделдете оқыту үдерісі» атты үшінші тараудың бірінші тармағында қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың әдістемелік жүйесі айқындалды. Жеделдете оқытудың әдістемелік жүйесі - білім беру мақсаттарына сәйкес нәтижеге, сапаға бағытталып жүргізілетін, тіл үйренушінің сөйлесім әрекетін жетілдіретін ерекше амал-тәсілдер, әдістер, формалар мен басқару жүйесін оңтайландыратын дидактикалық категория.


4-сурет – Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың әдістемелік жүйесі

Қазақ тілін жеделдете оқытудың әдістемелік жүйесі мемлекеттік қызметшілерге қазақ тілін үйретудің жүйелі жүргізілуі мен нәтижелі болуына атсалысатын оқу мақсаты мен мазмұны, теориялық негіздері, оқу-танымдық уәждемелері, сөйлесім әрекетін дамыту формалары, технологиялары, өздік жұмыс түрлері, нәтижелері, құзыреттілік деңгейлері т.б. құраушы бөлшектерін нақтылайды. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың күрделі құрылымдық әдістемелік жүйесі әлемдік, отандық әдістеме іліміндегі жаңашыл бағыттарды сұрыптап, қабылдауға, заман талабына сай өңдеуге бейім ашық жүйе болып табылады. Ол тіл үйренушінің өзін-өзі дамыту жолындағы үздіксіз білім алу жүйесінің ең жоғарғы сатысы бола отырып, кең көлемді ақпараттық жүйе ретінде тіл үйрету әдістемесіндегі толассыз ақпараттар легін реттеп, саралайды, жинақтап, талдап, жеделдете оқытудың талаптарына сәйкес іріктеп қолданады.
Үшінші тараудың «Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете үйрету деңгейлері» атты екінші тармағында тіл үйрету деңгейлерінің жеделдете оқыту кезеңдерімен байланысы және тіл үйренушілерді білім деңгейлеріне қарай топтастыруда олардың «тілдік» және «сөйлеу» типін ескеру мәселелері қарастырылды. Қазақ тілін жеделдете оқыту үдерісіне деңгейлік оқыту тәжірибесі біртіндеп енгізіле бастағанымен, көптеген қиыншылықтар әлі күнге дейін өз шешімін таппай келеді. Олар - тіл үйренуші топтарды деңгейлерге сай жіктеудің нақты критерийлері болмауы; деңгей алды, аралық және қорытынды бақылау формаларының жетілдірілмеуі; ұсынылған оқу материалының деңгейлерге сәйкес іріктелмеуі нәтижесінде қайталау факторының орын алуы т.б.

Тілді деңгейлік оқыту жүйесінің талаптарын есепке ала отырып, қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқытудың үш құрылымдық кезеңі айқындалды (5-сурет). Оқытудың бұл үш кезеңі тіл үйретудің үш деңгейіне сәйкес келеді.



5-сурет – Тіл үйрету деңгейлерінің жеделдете оқыту кезеңдерімен байланысы

Жеделдете оқытудың дағдыларды қалыптастыру және орнықтыру кезеңі тілдік қатынасты практикалық тұрғыдан қамтамасыз етуді, қажетті коммуникативтік ядроны қалыптастыруды көздейді. Мол тыңдалым әрекеті түрлі қолданыстағы құрылымдар ішінен тілдік формаларды ажыратып, тануға мүмкіндік береді. Екінші сөйлесім әрекетін дамыту кезеңі тілдік қатынасқа тікелей ену арқылы жүзеге асады. Сөйлеу механизмін іске қосу тіл үйренушілердің контингентіне, сабақтардың саны мен жиілігіне байланысты жүзеге асады. Үшінші тілдік қатынасты жетілдіру кезеңінде интерактивті оқыту технологиясы арқылы орындалатын көпнұсқалы сөйлеу жаттығулары сабақ үстінде тығыз қарым-қатынас жүргізуге мүмкіндік беріп, тіл үйренушілердің үздіксіз қатысымдық белсенділігін қамтамасыз етеді.

Психологтар мен физиологтардың зерттеулеріне сәйкес адамның таным үдерісі мидың қос жарты шарының алма-кезек қызметі арқылы жүзеге асады. Үйреніп жүрген тілде жазылым әрекетін жақсы меңгерген адамның ауызша айтылымға қабілеті төмендігі, немесе, керісінше жағдайлар жиі кезедеседі. Адам миының қос жарты шарларының ойлау әрекетінде атқаратын қызметін жеделдете оқыту үдерісінде дұрыс пайдалану - нәтижеге жылдам қол жеткізудің басты алғышарты. Осыған байланысты қазақ тілін үйрену типі тілдік және сөйлесімдік болып екіге жіктеледі.
2-кесте – Тіл үйренушінің тілдік және сөйлесімдік типтері



ҚАЗАҚ ТІЛІН ҮЙРЕНУ ТИПІ


Тілдік (танымдық)

Сөйлесімдік (қатысымдық)

Сол жақ жарты шар

Оң жақ жарты шар

Тіл үйренушінің тілдік материалды логикалық танымы арқылы қабылдауы жүзеге асады

Тіл үйренушінің тілдік материалды эмоционалдық сезімі арқылы қабылдауы жүзеге асады

Тіл үйренушінің фонетикалық, грамматикалық дағдыларын қалыптастырады

Тіл үйренушінің образды ойлауын, сөйлесім дағдысын қалыптастырады

Тіл үйренушінің грамматикалық формуламен, модельдермен ойлау әрекеттерін басқарады

Әзіл-қалжыңға жүйріктік, автоматты түрде жылдам жауап қайтару реакциясын дамытады

Логикалық рационалдық ойлауды жүзеге асырады

Көркем-образдық, сезімдік ойлауды жүзеге асырады

Сөйлесім әрекетінің интеллектуалды сипаты басым болады

Сөйлесім әрекетінің эмоционалды сипаты басым болады


Алдын-ала жүргізілген психологиялық диагностикаға сәйкес мемлекеттік қызметшілердің қатысымдық-лингвистикалық, яғни аралас типі көбірек болып шықты. Мемлекеттік қызметшілердің әрі логикалық ойлауы, әрі шығармашылық, сөйлеу белсенділігі қатар дамыған өмірлік тәжірибесімен келетін осындай жас ерекшелігіне байланысты қазақ тілін жеделдете оқытуда лексикалық бірліктерді танымдық бағдарлы ұсыну, сөйлесім мәтіндерін меңгерту тапсырмаларын қатысымдық бағдарлы құру міндеті қойылды.

Үшінші тараудың «Қазақ тілін жеделдете деңгейлік оқытуда аралық және қорытынды сынақтарды ұйымдастыру» атты үшінші тармағында жеделдете оқытудың нәтижесі – мемлекеттік қызметшінің қатысымдық құзыреттілігін анықтау мақсатында ұйымдастырылатын аралық және қорытынды сынақ тапсырмаларының түрлері айқындалды.
3-кесте – Аралық, қорытынды сынақ тапсырмалары


р/с

Бақылау түрі

Ұпай саны

Барлығы

1

Лексика-грамматикалық тест

15


100 ұпай

2

Диктант

10

3

Тыңдалым

15

4

Оқылым

15

5

Шығарма

20

6

Ауызша тілдесім

15

7

Тілдік портфельді бағалау

10

1   2   3   4   5   6   7

Похожие:

Әож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы iconА. Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты Әож 811. 512. 122' 373. 21 Қолжазба құқығында Әшімханова фарида мейрамханқызы
Топонимдік жүйесіндегі антропонимдердің, эпонимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік мәні
Әож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы iconӘож 373. 016;821. 512. 122 Қолжазба құқығында
Оқу орыс тілінде жүретін мектептердің жоғары сыныптарында қазақ әдебиетін түсінік беру арқылы оқыту. 10 – 11 сыныптар
Әож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы iconӘож 373. 016: 821. 512. 122 Қолжазба құқығында медеубаева кенжехан тұрапбекқызы орта мектепте С. Торайғыров шығармаларын оқытудың
Педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
Әож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы iconӘож 372. 8: 512: 514 Қолжазба құқығында

Әож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы iconАвторефераты қазақстан Республикасы
Ож 82. 0+821. 512. 122. 09 Қолжазба құқығында
Әож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы iconӘож [669. 243. 826+669. 253. 2](043) Қолжазба құқығында

Әож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы iconӘож ( 37. 032 ) Қолжазба құқығында

Әож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы iconӘож 37. 01: 39 Қолжазба құқығында Қуандық оразбекұЛЫ

Әож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы iconӘож 338. 43.(574) Қолжазба құқығында

Әож 811. 512. 122`243: 352 Қолжазба құқығында ҚҰрманбаева шынар қапантайқызы iconӘож 94(574. 1): 332 021(043) Қолжазба құқығында

Разместите кнопку на своём сайте:
kk.convdocs.org



База данных защищена авторским правом ©kk.convdocs.org 2012
обратиться к администрации
kk.convdocs.org
Главная страница