Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы




НазваниеҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
страница6/11
Дата конвертации15.01.2013
Размер1.63 Mb.
ТипДокументы
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

2 тақырып. Сатып алу кезеңінің аудиті

  1. Сатып алу кезеңінің шоттарының өзара байланысты және аудиттінің бағыттары.

  2. Сатып алу кезеңінің аудитін жүргізудің ақпараттық көзі.

  3. Сатып алу кезеңінің шоттарының дұрыстығын анықтайтын талаптар мен аудит жүргізілгенде тексерілетін аудиторлық тұжырымдар.

Сатып алу кезеңі өз бойына тауарлы-мтареиалдық қорлар, тағы да басқа активтерді сатып алу үрдісінен тұратыншаруашылық операцияларын енгізеді.

Тауарлы материалдық қорлар аудитінің негізгі мақсаты - өндірісте пайдаланылуға немесе жұмыстар мен қызметтерді орындауға арналған шикізат, материалдар, сатып алынған жартлай шикізаттар және құрастырушы бұйымдар (детальдар), отын, ыдыс және ыдыстық материалдар, қосалқы бөлшектер және басқа материалдар; аяқталмаған өндіріс; субъект қызметі арасында сатуға шығарылған дайын өнім, тауарлардың бухгалтерлік есепте дұрыс бейнеленуі мен құжатталуын тексеру.

Материалдық құндылықтар аудитінде босалқылардың кіріске уақытында және толық енгізілуін, сақталу орындарындағы жағдайын қадағалау; босалқылардың қозғалысы бойынша барлық операцияларды толық және уақытында құжаттау, көліктік-дайындау шығындары мен дайындалған құндылықтардың өзіндік құнын уақытында және толық анықтау; КДШ-ны өндірістің шығындарына жазудың біркелкі және дұрыс болуын бақылау; ішкі ресурстарды жұмылдыру мақсатында субъектіге қажет емес материалдық босалқы қорларды тауап сату; сақталатын орындардағы құндылықтардың қалдықтары мен қозғалысы туралы дәл мәліметтерді алу туралы барлық деректер тексеріледі.

Материалдық босалқы қорлардың барлық түрін, есепке алу 1300 «Материалдар» бөлімінің негізгі, активті мүліктік шоттарында жүзеге асады. Шикізат, материалдар, сатып алынған жартылай шикізаттар, отын, қосалқы бөлшектер және басқа босалқы материалдар баланста олардың нақты өзіндік құнымен көрсетіледі. Осы баға бойынша құндылықтар синтетикалық есепте көрсетіледі; талдамалы есепте – тұрақты есеп бағасымен көрсетіледі.

Бухгалтерлік есеп стандарттарында материалдық құндылықтарды бағалаудың келесі әдістері ұсынылады: арнайы сәйкестендіру әдісі, орташа құн әдісі, алғашқы сатып алыңған босалқылардың бағалары бойынша («ФИФО») бағалау әдісі.

1300 «Материалдар» бөлімшесі шоттарының дебеті бойынша айдың басы мен соңындағы қалдықты, материалдардың түсуін көрсетеді; кредиті бойынша – олардың жұмсалуын көрсетеді. Материалдық қорларды заттай және ақшалай өлшемдермен есептейді. Материалдық босалқылардың қозғалысына байланысты барлық операциялар бойынша құжаттар дайындалып, шығарылады.

Аудитор ұйымның есеп саясатын тексере отырып, ондағы таңдалып алынған материалдарды бағалаудың әдістерінің іс жүзінде сақталуына көңіл бөледі.

Қоймалардағы материалдық босалқыларды есепке алудың дұрыстығын материалды жауапты адамдардың материалдарды есепке алу карточкаларында жүргізетіндігін аудитор тексереді.. Босалқылардың әрбір номенклатуралық номеріне жеке карточка ашылады, ол бухгалтериядан қоймаға жартылай толтырылған күйінде беріледі.

Алынған карточкаларда қоймашы материалдардың сақталу орнын сипаттайтын реквизиттерді толтырады. Карточкаларға жазбалар құжаттардың негізінде жазылады.

Егер қоймадағы материалдық қорлардың қалдықтары қорлардың белгіленген нормасынан жоғары немесе кем болса, онда қойма меңгерушісі бұл туралы жабдықтау бөліміне хабарлауға тиіс.

Бухгалтерия беліленген мерзімдерде қойманың тікелей өзінде жазбалардың дұрыстығы және карточкадағы қалдықтардың шығарылуын тексереді. Салыстыру туралы бухгалтер карточкасының арнайы бағанына қол қояды. Осы құжаттарды аудитор тексереді.

Материал қалдықтарының кітабы бір ай бойы бухгалтерияда сақталады дәне онда материалдардың қалдықтары туралы мәліметтер алу үшін пайдаланылады. Айдың аяғында кітап бухгалтериядан қоймаға беріледі, онда қойма меңгерушісі (қоймашы) есепті жылдың аяғындағы материалдық құндылықтардың қалдықтарын оған түсіріп, өз қолын қойып оны растайды. Материал қалдықтарының кітабы есепті айдан кейінгі айдың 1-3 күні бухгалтерияға тексеруге және топтар мен тауарлы- материалдық құндылықтарды епспке алу жөніндегі шоттар бойынша («Материал» және «Тауарлар» ішкі бөлімдердің шоттары) жиынтығын есептеуге беріледі. Осындай материалдық қорлардың қозғалысына қатысты операциялар аудитор назарынан тыс қалмайды.

Тауарлы-материалдық құндылықтарды түгелдеу – меншіктің сақталуын, құндылықтардың сапалы күйін, олардың қоймалық және бухгалтерлік есепке алынуын қамтамасыз ететін бақылаудың бір тәсілі. Оны меншік нысанына, қызмет түріне және жұмыстың режимділігіне қарамастан барық ұйымдар кәсіпорындар жүргізеді. Түгендеу қорытындыларымен танысқан аудитор мәліметтеге сенімсіз болса, қайтадан түгендеу жүргізе алады. Түгелдеу комиссиясы тауарлы-материалдық құндылықтардың түгелдеу тізімін жасайды. Түгелдеу тізімі тауарлы- материалдық құндылықтардың (шикізаттың, материалдардың, дайын өнімнің және басқалардың) нақты қолда барын көрсету үшін қолданылады.

Аудитор түгелдеу басталғаннан бұрын әрбір материалдық жағынан жауапты адамнан немесе адамдар тобынан қолхат алынады, ол үлгінің тақырыптық бөлігіне енгізілген.Тауарлы-материалдық құндылықтар түгелдеу тізіміне әрбір жеке атау бойынша номенклатуралық номерін, түрін, тобын, артикулын, сортын және санын көрсете отырып енгізіледі.

Түгелдеу кезінде анықталған жарамсыз немесе бүлінген материалдар мен дайын өнімдерге тиісті актілер жасалады Аудитор тапсырмасы бойынша комиссия мүшелері қойма меңгерушісінің және басқа да материалдық жауапты адамдардың көзінше тауарлы-материалдық құндылықтардың нақты бар-жоғын оларды міндетті түрде қайта есептеу, қайта өлшеу арқылы тексереді. Тізімдерге материалдық жауапты адамдардың сөзінен немесе олардың нақты бар-жоғын тексерместен есепке алу деректері бойынша деректер енгізуге жол бермейді.

Артық қалдықтар мен жетіспеушіліктің өзара есептемесін «Материалдар» бөлімі шоттарының дебеті мен кредиті бойынша бейнелейді.

3 тақырып. Өндіріс кезеңінің аудиті.

  1. Өндіріс кезеңі шоттарының өзара байланысы және аудитінің бағыттары.

  2. Өндіріс кезеңінің аудитін жүргізудің ақпараттық көзі.

Өндіріс кезеңінің аудитін жүргізудің ақпараттық көзі. 2007 жылғы 28 ақпаны № 234-3 Қазақстан Республикасы Президентінің «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» заң негізінде, табыс - бұл есепті кезенде активтің өсуі (артуы) немесе міндеттеменің төленуі, ал міндеттеме - бұл есепті кезеңде активтің төмендеп немесе міндеттеменің өсуі (артуы) деп көрсетілген. Әдетте, шығын шығармай көздеген табысты алу мүмкін емес. Өз кезегінде табыс алмай, шаруашылықтың дамуын жүзеге асыру және әлеуметтік мәселелерді табысты шешу мүмкін емес.

Шығынның анықтамасы меншікті, өндірісті және тауарлы-материалдық қорларды сатуға, жұмысты орындауға, қызмет көрсетуге және зиянды басқаруға байланысты шығындарды қамтиды. Әдетте, ол ақша қаражаттары, материалды қорлар, қозғалмайтын мүліктер, құрылғылар және жабдықтар сияқты активтердің тұрақтамау немесе пайдалану нысанында болады.

Шаруашылықтың жұмысының сапасын бағалап анықтаушы негізгі көрсеткіштерінің бірі жалпы шығында едәуір үлесі бар өндіріс және өнімді (жұмыс қызмет) сату шығындарымен оның өзіндік құны.

Өзіндік құнның және оның өсу деңгейі базистік және есепті кезеңдерде негізгі және айналым қорларының қаншалықты тиімді пайдаланылғандығын, тиімділік дәрежесін, еңбекті ұйымдастыру және үнемдеу режимін сақтауды көрсетеді. Өзіндік құн, құнның басым құрамдас бөлігі болумен қатар, сондай-ақ өндіріс шығындарының көлемін сипаттайтын басты көрсеткіш, өйткені бұйымның бағасын белгілеу үшін бастапқы базалық қызмет атқарады.

Баға қоғамдық қажетті еңбек шығындарын мүмкіндігінше дәлірек көрсетуге тиісті. Бұл шығындарды тікелей өлшеуге болмайды, өйткені өзіндік құн, бұл шығындардың құралы ретінде қолданылады.

Баға белгілеуге, өзіндік құн, бағаның төменгі шегіне айналып, өндіріс резервтерін жұмылдыруда ынталандыру қызметін атқарады. Нарықтық экономика жағдайында шаруашылыққа қырсыздықты тиімді шаруашылықты жүргізу деп көрсетумен айналысып, өзін-өзі алдаудың қажеті жоқ.

Өзіндік құн, бағаның элементі және шаруашылық жүргізуші шаруашылықтың басқару құралы ретінде кызметін толық жүзеге асырады. Еңбек ұжымдары, әкімшілік, билігі жүйесінде орын алған қоймаға ғана емес, нарыққа жұмыс істеуді бастайды. Өзіндік құнның деңгейі шаруашылықтың экономикалық жағдайын, бәсекелестік қабілетін сипаттайды.

Өзіндік құн, негізгі экономикалық көрсеткіштер, табыс және рента белділікпен тығыз байланысты. Әдетте, өзіндік құнды төмендету табыстың өсуіне тікелей байланысты болғандықтан, ол ұжым үшін өте маңызды экономикалық ынталандыру құралы болып табылады. Өзіндік құнның өсуінің төмендеуі бюджетке төленетін төлемдерге және меншік иелеріне дивидендтерін төлеуге әсер етеді.

Шығынды дұрыс анықтау, табыстан салық алу кезінде салық алынатын табыстарын жасыруға жол берген шаруашылық жүргізуші субъектілерге айып санкциясын қолдануға кеңінен құқық берілген салык қызметкерлері даулы мәселелерді болдырмауға көмектеседі.

Аудиторлық тексеру жүргізудің тәжірибесі көрсетіп отырғандай, өндіріс шығындарының есебіне аудит жүргізілген кезде кеткен кемшіліктер мен жіберген қателіктерге, бұрмалаушылықтарға талдау жасауға мүмкіндік туады:

  • ендірілген негізгі құралдарға салынған күрделі қаржыға;

  • өндірістік аяқталмаған өндірістегі енбек ақы материалдық қорлар
    ж.т.б. негізсіз көлемі жоғарылатылған (төмендетілген) шығындарға;

  • өндіріс шығындарына, заң актілеріне сәйкес арнайы
    көздердің есебіне жатқызылған негізсіз енгізілген шығындарға;

  • калькуляциялау объектісіне жатпайтын шығындарға;

  • есепті кезеңнің өндіріс шығындарына негізсіз ендірілген
    сатылмаған тауардың қалдықтарына тасымалдау шығындарына;

  • өндіріс шығындарына сипаты жоқ өзіндік құнға негізсіз ендірілген
    шығындарға;

  • негізгі құжаттары жасалмаған және растаушы бастапқы
    құжаттары жоқ өзіндік құнға ендірілген шығындарға;

  • құжаттары мен расталмаған материалдық емес активтердің өзіндік құнға ендірілген амортизациялану сомасына;

  • жеке тұлғаларға жалға берілген негізгі құралдардың
    өзіндік құнға ендірілген шығындарына;

  • өзіндік құнға ендірілген өндірістік емес, негізгі құралдарды сақтау шығындарына.

Өндіріс шығындарының есебін аудиторлық тексеруге кіріспей түрып, алдымен аудитордың қабылданған есеп саясатымен, шаруашылықтың ұйымдастыру және технологиялық ерекшеліктерімен, өндіріс тұрпатымен, шығарылған өнімдердің түрлері мен пайдаланылған ресурстарымен танысуы қажет.

Есеп саясатының сақталуына байланысты аудитор мынадай мәселелерді анықтауға міндетті:

  • тексеру кезеңінің басында белгіленген шығындар есебінің
    әдісінің түрақтылығын, оның нормативтік құжаттарға сәйкестігін;

  • есепті кезеңдер бойынша өнімнің өзіндік құнына
    жатқызылған шығындарын шектеудің сақталғанын;

  • материалдық шығындарының өнімнің өзіндік құнына
    дұрыс таратылып жатқызылғандығын;

  • негізгі құралдарға дұрыс тозу есептелгендігін;

  • өндіріс шығындарына ендірілген материалды емес активтерге есептелген, амортизациялану сомасының дұрыстығын;

  • үстеме шығындар сомасының объектілері бойынша
    таратылу әдістерінің негізділігін.

Өнім (жұмыс қызмет) өндіруге жұмсалған өндірістік шығындардың есебінің дұрыстығын тексерген кезде, аудитор жылдың басында белгіленген өндіріс шығындар есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістерінің тұрақтылығын және оның шаруашылықтың салалық және ұйымдастыру ерекшеліктеріне сәйкестігін анықтауға міндетті.

Арнайы әдебиеттерде өндіріс шығындарының есебінің әдістері мынандай топтарға сыныпталатыны белгілі:

  • технологиялық үрдіске қатынасы бойынша – тапсырыстарға және іс-әрекеттерге;

  • калькуляция объектісі бойынша – тетіктерге, бөліктерге
    бұйымдарға, біртекті бұйымдар топтарына, үрдіске, іс-әрекет-
    герге, өндіріске, тапсырысқа;

  • шығындарға бақылау жасауды қамтамасыз ететін ақпараттарын жинау әдісі бойынша;

  • алдын ала бақылау әдісі бойынша - нормативтік әдіске
    және күнделікті бақылаудағы ағымдағы шығындар есебіне.

Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп теориясы жөне практикасы үшін нарықтық экономикасы дамыған Батыстағы елдерде кеңінен қолдау тапқан, әсіресе АҚШ және Германияда «Директ Костинг» жүйесі бойынша өндіріс шығындарының есебін ұйымдастыру тәжірибесі ерекше ықыласқа ие. Оның басты ерекшелігі сонда - бұл жүйе кезінде жоғарыда баяндалған өндіріс шығындарының есебінің әдістеріндегіге қарағанда толық өндірістік өзіндік құн есептелмей, айналым шығындарын ғана қамтитын қысқартылған (бөлшектеп) өзіндік құны есептеледі. Өндіріс көлемі өскенімен, өзгермейтін, тұрақты шығындармен салыстырғанда, айналымдағы шығындарды бақылауды күшейтуді талап етеді. Сондықтан өндірістің өсуі -тұрақты шығындарын қысқартатын бастапқы резерві. Шығарылған өнімнің өсуіне қарай өнім бірлігіндегі үлесі кеми түседі.

Аудитор қолданылған өндіріс шығындарының есебінің әдістерінің негізділігін және оның өнімнің өзіндік құнын дұрыс анықтауға әсерін бағалауға міндетті.

Өнімнің өзіндік құнына шығындарының дұрыс жатқызылуын тексеру әдістері көпшілігінде өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауға қолданылған жолдарына байланысты. Яғни, толық немесе қысқартылған өзіндік құн есептеуге, сондай-ақ шығындарының топтарына да.

Қаржылық есептің «Қорлар» халықаралық стандартына әдістемелік нұсқауда, жоспарлау және талдау кезінде өнімнің өзіндік құнының өндірістік шығынын құрайтын мынадай топтау түрлері қолданылады:

1) шығынның пайда болу орны бойынша (өндіріс, цех,
бөлімше ж.т.б.;

2) өнімнің, жұмыстың жоне қызметтің түрлері бойынша;

3) шығындарын өнімнің өзіндік құнына жатқызу әдістері
бойынша.

Бұл аталған топтаулармен шектеліп қалмай, жалпы әдебиеттеріндегі өндіріс шығындарының топталу тәртіптерін басшылыққа ала отырып, өндіріс шығындарын жіктеуді мынандай топтар бойынша кеңейте түсудің маңызы зор.

Жалпы әдебиеттерде өндіріс шығындарын:

  • жауапкершілік орталығы бойынша;

  • құрамы бойынша;

  • өндіріс үрдісіндегі экономикалық рөлі бойынша;

  • өндіріс көлеміне байланысты сипаттамасы бойынша;

  • пайда болу кезеңі және өзіндік құнға шығысқа шығарылу
    немесе есепті кезеңдері бойынша;

  • тиімділігі бойынша;

  • шығындарының түрі бойынша топталатынын ескерсек,
    жоғарыдағы аталған топтаулардың жеткіліксіз екендігі байқалады.

Шығындар есебін тексерген кезде өндірістік бөлімшелер (қай цехта немесе қай учаскіде жетілдірілгендігін) және өндіріс түрлері (негізгі, қосалқы) бойынша қаншалықты жақсы ұйымдастырылғанына көз жеткізу қажет. Өндірістік бөлімшелер және өндіріс түрлері бойынша есеп және шығындарын жинақтау бірінші кезекте шаруашылықтың өзі үшін қажетгі. Өнімнің өзіндік құнын бақылауды күшейту мақсатында ресурстардың өз мақсатына орынды жұмсалуын «әрбір шығындар орталығы» бойынша бақылау қажет.

Жауапкершілік орталығы шығынның пайда болу орнымен сәйкес келмеуі де мүмкін. Егер құрылымдық бөлімшелердің жетекшілері шығынның деңгейі және жұмыстың соңғы нәтижесі үшін жауап берген жағдайда, шығынның пайда болу орнымен жауапкершілікті орталығы сәйкес келеді. Бірақ жетекшілерінің жауапкершілік аймағы және басқару қызметінің аумағы шығынның пайда болу орны бойынша тиісті қызметтерден кең. Басшылық ету жауапкершілігі өндіріс бөлімшелеріне тарайтын болғандықтан, жауапкершілік орталығы бірнеше шығынның пайда болу орнын қамтиды.

Өнімнің (жұмыс, қызмет) өндірістік өзіндік құнын шығындар олардың экономикалық мағынасына сәйкес мынадай элементтер бойынша топталады:

  1. материалдық шығындары;

  2. еңбек ақы төлеу шығындары;

  3. еңбек ақы қорынан аударылатын аударымдар;

  4. негізгі құралдардың тозуы;

  5. үстеме шығындары.

Қаржылық есептің «Қорлар» халықаралық стандартына әдістемелік ұсынымды шығындарды топтау калькуляция баптары бойынша келтіріліп, мынадай баптарды камтыған:

  1. материалдар, қайтарылған қалдықтарын шығарып тастап;

  2. еңбек ақы;

  3. еңбек ақы аударымдары;

  4. үстеме шығындары.

Аталған шығындар баптары өнімнің өзіндік құнын қалыптастыратын негізгі көрсеткіш болғандықтан, оларға жеке-жеке тоқталуды талап етеді.

Материалдық шығындардың өнімнің өзіндік құнына дұрыс жатқызылғандығын тексерген кезде, аудитордың мынадай мәселелергс назар аударуын талап етеді:

  • өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құнына енетін шикізаттың және материалдардың дұрыс бағаланғандығына;

  • шаруашылықта қабылданған есеп саясатына байланысты
    бухгалтерлік есепте материалдарды сатып алу және дайындау
    операцияларының дұрыс көрсетілгендігіне;

  • өндіріске пайдаланылган, материалдарға ешқандай қатынасы жоқ шығындардың өзіндік құнға шығысқа шығарылған
    фактілердің орын алмағандығына, сондай-ақ өндіріс шоттарына
    ҚҚС құнын шығысқа шығарған жағдайына;

  • цехтарға, учаскілерге ж.т.б. босатылған, бірақ нақты
    өндіріске жұмсалмаған шикізаттардың, материалдардың құнын
    өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құнына өндіру фактілерінің
    орын алмағандығына;

  • құрылыс, жөндеу (амортизацияға бөлуді қоса) кезінде
    бөлінбеген табысқа немесе басқа да каржыландыру көздеріне
    шығысқа шығарылғандығына;

  • әлеуметтік-мәдени бағыттағы объектілерді сақтауға
    жұмсалған материалдардың құны негізгі қызмет шығындарына
    жатқызылған жағдайлардың орын алмағандығына. Басқа шаруашылықтарға көмек көрсету максатында орындалған шығындар
    осындай тәртіп бойынша көрсетілгендігіне;

  • техникалык жағдайының және өнім өндіру технологиясының деңгейіне сәйкес шикізат және материалдарды жұмсау
    нормасының дұрыс белгіленгендігіне;

  • қайтарылған қалдықтарының дұрыс бағаланып, шығысқа
    шығарылғандығына;

  • өнімнің өзіндік құнына, өндірілген делдалдық кызметі
    қоса, тауар биржаларының қызметін төлеу, делдалдық және
    сыртқы экономикалық комиссиондық сыйақы төлеу шығындарының негізділігіне;

  • өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құнына, қоймадағы және
    өндірістегі кем шыққан құндылықтардың құнының кінәлі
    адамдары дәлелденбеген немесе оны қараудан сот органдары
    бас тартқан жағдайда шығысқа шығарылуының зандылығына;

  • шаруашылықтың материалды құндылықтармен бірге
    сатып алынған сыйымдылықтар және құндақтау, орау материалдарының есепте дұрыс көрсетілуіне. Бұндай кезде егер
    сыйымдылықтың құны материалдардың бағасына енсе, онда
    материалдардың нақты өзіндік құнын, сыйымдылықтың құнын,
    мүмкін болған жағдайда оларды пайдалану және сату бағасына
    (оларды жөндеу және басқа да материалдарға қатысты шығындарын ескеріп) кемітудің қажет екендігін есте сақтауы қажет.
    Егер сатып алушылар, сыйымдылықтардың құны материалдық
    ресурстардың бағасынан жоғары бағаланып төленсе, онда
    материалдық құндылықтардың сатып алу шығындарына сыйымдылықтардың құнын олардың мүмкін болған пайдалану бағасы
    шығарылып тасталып ендірілгендігіне;

  • табиғи кему нормасының негізінде кем шыққан және
    жоғалған материалдардың құнының дұрыс шығысқа шығарылғандығына;

- материалдық ресурстардың нақты өзіндік құнының,
олардың есептік бағасы бойынша шығысқа шығарылған құнынан ауытқудың негізділігіне.

Жоғарыда баяндалған материалды шығындарымен қатар өзіндік құнның едәуір бөлігін, кейбір материалдық өндіріс салаларында барлық өндіріс шығындарының 1/3 жуығын еңбек ақы төлеу шығындары алады. Сондықтан өзіндік қүнға шығынның бұл түрінің дұрыс жатқызылуына аудитордың баса назар аударуы қажет. Өнімнің өзіндік құнына енбек ақы төлеу шығындарын, материалдар шығындары сияқты, яғни пайда бөлу орны бойынша көрсетілетінін ескеруі қажет.

«Еңбек ақы төлеу» бабына шаруашылықтың негізгі өндіріс жұмыскерлеріне есептелген еңбек ақы, өндірістік нәтижелері үшін жұмысшы, қызметкерлерге сыйақы, ынталандыру және есесі қайтарылып, орны толтырылатын төлемдерін қоса, шығындары сондай-ақ ұйымның штатында тұрмайтын негізгі өндірісте жұмыс істейтін жұмыскерлерге есептелген еңбек ақы төлеу шығындары көрсетіледі.

Аудитор еңбек ақы төлеу шығындарын зерттей отырып, анықталған тиісті құжаттары бойынша мерзімді еңбек ақыға, кесімді нарыққа, тарифтік қойылымға, лауазымдық мөлшерлі ақыға қарай есептелініп, нақты орындалған жұмыс үшін төленген еңбек ақы субъектіде қабылданған еңбек ақы төлеу нысанына және жүйесіне сәйкес тольгқ сомада, ал есесі қай-тарылып, орнын толтыру төлемдері заң актілерінде қаралған тәртіптегі нормада өзіндік құнға ендірілетінін назарынан тыс қалдырмауы қажет.

Аудитор еңбек ақы төлеу шығындарын тексерген кезде, оның құрамына, сонымен қатар натуралды төлем ретінде берілген өнімдердің құндарының жұмыскердің кейбір категорияларына тегін берілетін заттардың (арнайы киімдер, әскери киімдер) құны, еңбекті реттеуге байланысты төлемдер (аудандық коэффициенттер, сондай-ақ шөлді, сусыз және биік таулы жерлердегі табиғат, ауа райы жағдайы ауыр аудандарда үздіксіз жұмыс стажы үшін коэффициент бойынша қосымша ақы және жалақы төлемдері) енетінін естен шығармауы қажет.

Аудитордың еңбек туралы заң актілерінде қаралған өндірісте және басқадай жұмыс істемеген (шықпаған) уақытына төленуге тиісті төлемдерді мүқият зерттеп тексеруі қажет. Бұл шығындардың елеулі үлесін жасөспірімдер үшін женілдетілген сағаттарға, аналардың балаларын тамақтандыруға байланысты жұмысындағы үзіліске, мемлекеттік міндетті орындаған уақыты үшін ж.т.б. төлемдер, сіңірген еңбек стажы үшін төленген сыйақы, кезекті және қосымша демалыстардың төлемдері құрайды.

Тексерген кезде есепті жылдың өндіріс шығындарына, жұмыскерлердің демалысын төлеу шығындарының (олардан аударымдарды қоса) ендірілуінің негізділігіне назар аударылуы қажет. Жұмыскерлердің кезекті демалысқа жылдық кесте бойынша бірқалыпты шыққан кезінде демалысты төлеуге жұмсалған нақты шығыны өнімнің өзіндік құнына, оның пайда болуына қарай шығарылады. Егер кезекті демалыс жыл бойы өндірістің маусымдық сипатына байланысты бірқалыпты берілмесе немесе бір мезгілде жұмыскерлердің көпшілігі шыққан жағдайда жоспардағы еңбек ақы төлеу сомасына есептелетін пайызына қарай, шаруашылыққа демалыс ақы төлеуге резерв жасау тиімді. Шаруашылықтың таңдаған демалыс ақы төлеу тәртіптері есеп саясатында көрсетіліп, өзгертілмеуге тиісті.

Егер шаруашылық алда тұрған кезекті және қосымша демалысқа, сіңірген енбек стажына, сыйақы төлеу шығындарына резерв жасаса, онда «Жұмыскерлердің демалыстары бойынша есептелген борыштар» шоты бойынша операцияларының негізділігі анықталады.

Демалысты төлеуге есептелген шығындар есепті айдың еңбек ақы төлеу қорына есепті айдағы демалыс күніне тиісті сомада ғана ендірілетінін естен шығармаған абзал. Егер демалыс кезеңінің бөлігі келесі (есептіден) айға өтсе, жұмыскерге осы күндері үшін төленген сома, берілген аванс ретінде өндіріс шығындарына тек қана келесі айда шығысқа шығарылады.

Өнімнің өзіндік құнына жататын еңбек шығындарын тексерген кезде аудитор өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құнына енбейтін жұмыскерлерге төленген ақшалай және натуралды түрдегі төлемдердің тізіміне ерекше назар аударуы қажет. Мысалы, өнімнің өзіндік құнына, өнімдер (жұмыс, қызмет) жұмыскерлерге босатылған немесе қосалқы шаруашылықтың сол ұйымның қоғамдық тамақтандыру орындарына босатқан, сондай-ақ емделуге және демалуға, саяхаттау жолдамаларының бағасының айырмасы енбейді.

Өзіндік құнға бөлінбеген табысты және басқа да мақсатты түсімдердің есебінен, шаруашылықтың жұмыскерлерінің, акционерлерінің тұтынуына бағытталған мынадай төлемдер енбейді; акциялар, облигациялар және шаруашылықтың мүлкіне жұмыскерлерінің басқа да үлестері бойынша дивидендтер, пайыздар жөне басқа да табыстар; материалдық көмек өндіріс көрсеткіштеріне байланысты емес сыйақы (кіршіксіз көп жылдық қызметі және еңбегі, мерейлі күндерге байланысты және басқа да осындай жағдайлар үшін), жұмыскерлерге ұжымдық шарт бойынша қосымша берілген демалыстарын төлеу; бағаның өсуіне, зейнет ақыға үстеме, есесі қайтарылатын көлемнен жоғары жүргізілетін асханада тамақтың құнының кымбаттауына байланысты, есесі қайтарылатын төлемдер, көпшілік пайдаланылатын көлік пен жұмысқа қатынауды төлеу және басқа да тікелей еңбек ақы төлеумен байланысты емес төлемдер.

Аудитор есептелген еңбек ақы қоры мен тығыз байланысты әлеуметтік салыққа аудару операцияларына баса назар аударып, олардың негізділігіне көз жеткізуге тиісті. Салық кодексінде қаралған салық алынатын базаның дұрыс анықталғандығын, қаржыландыру көздеріне қарамастан тиісті салықтарды ұстанғанға дейін есептелгендігін, занды тұлғалардың әлеуметтік салық есептейтін төлем түрлерінің дұрыс белгіленгендігін анықтауға тиісті. Сондай-ақ, салық алынатын базасы анықталған әлеуметтік салық есептеуге тиісті заңды және жеке тұлғалардың шеңберінің анықталып, олардың тұрған жергілікті орындары бойынша салықты төлеуі жүзеге асырылғандығына көз жеткізу қажет.

Өнімнің өзіндік құнына тарату жолымен ендірілетін өндірістік кешенді шығындар жиынтығы «Үстеме шығындар» бабы. Аудитор бұл бапта жинақталған шығындарды мұқият зерттеп, олардың әрбір нақты өнімнің түрлерінің өзіндік құнына таратылу әдістерінің негізділігін анықтауға міндетті.

Бұл мәселелердің шаруашылық жүргізуші шаруашылықтың баға саясатында негізді шешім қабылдау үшін маңызы өте зор.

Жалпы шығындар жинағында өндіріс шығындары және өнімді сату шығындары елеулі үлес салмағы бар. Өзіндік құнның деңгейі және оның динамикасы өткен немесе есеп жылдарында негізгі және айналым құралдарының қаншалықты тиімді пайдалануын еңбектің тиімділігі мен ұйымдастырылуын, үнемдеу режимінің сақталуын көрсетеді. Құнның құрамының басым бөлігін құрайтын, сонымен қатар өндіріске шығындардың мөлшерін сипаттайтын өзіндік құн бұйымның бағасын жобалау және белгілеу үшін бастапқы негіз болып табылады.Өзіндік құн негізгі экономикалық көрсеткіштер – кіріс пен рентабельділік пен органикалық байланыстар. Себебі өзіндік құнды төмендету кірістің өсуіне әсер етеді. Және ол ұжым үшін маңызды экономикалық ынталандыру болып табылады.

Өнім өндіруге кеткен шығындар есебінің дұрыстығын тексергенде аудитор таңдап алынған өндіріс шығындары есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістері өзгермегенін және оның кәсіпорынның салалық және ұйымдастырушылық ерекшеліктеріне сәйкестігін тексереді. Аудитор қолданылатын өндіріс шығындары есебінің әдістерін мәнін және маңызын жете білуі қажет.

4 тақырып. Қаржылық қорытындының қалыптасуы мен сату кезеңінің аудиті.

  1. Сату кезеңі шоттарының өзара байланысы және аудиттің бағыттары.

  2. Қаржылық қорытынды есептің қалыптасуы мен сату кезеңінің аудитін жүргізудің ақпараттық көзі.

  3. Дебиторлық қарыздар аудиті.


Кәсіпорынның кредиторлық және дебиторлық қарыздарын аудиторлық тексеру дебиторлық қарыздардың құрылуынан басталады. Ол үшін дебиторлық қарыздар бөлімінің синтетикалық шоттары бойынша есебінің дұрыс жүргізілуін тексереді.

Өнімді (жұмыс,қызмет) сатудан түскен кіріс қосымша құн салығын,акциздерді және тағы сол сияқты салықтар мен төлемдерді, сонымен қатар қайтарылған тауарлар құны сатудан шегерулер, бағадан шегерулер алынып тастап көрсетіледі.

Негізгі қызметтен кірістер тауарлық материалдық босалқыларды сатудан, қызмет көрсетуден сонымен қатар негізгі қызмет түріне байланысты сый ақы, процент, дивидент, ренталық төлемдер түріндегі кірістерден алынуы мүмкін. Онын шамасы №11 ж. ордер мәліметтері негізінде Негізгі қызмет бөлімшесінің шоттарының кредиті бойынша анықталады. Кәсіпорындар қазіргі кезде өнімді сатудан түскен түсімді есептеу әдісі бойынша анықтайтын болғандықтан сату мерзімі деп өнімді жөнелту, жұмыс қызметті беру және банкке төлем құжаттарын бару уақыты саналады. Өнімді сату қаржы айналымының сонғы сатысы болып табылады. Онын шамасынан кәсіпорыннын қаржы-шаруашылық қызметі айналымдық және рентабельдік көрсеткіштерге байланысты. Сондықтан сату процесі өнімді өткізу мен және сату мен байланысты кәсіпорын басшыларынын басты назарында болады. Оны жоспарлау кәсіпорынды тапсырыстармен қамтамасыз етуден басталады. Сонын негізінде наменклатура бойынша жоспарлар жасалынады. Тапсырыстар өнімге тапсырыс берушілер мен және материал мен жабдықтаушылар мен келісіледі. Сатып алушылардын ассортименті, жөнелту мерзімі, өнімнің саны, сапасы,бағасы,есеп айрысу формасы көрсетілген келісім шартта жасалынады.

Өнімді жөнелту және сату дұрыстығын тексеруге аудитор мыналарды анықтау қажет:

  • Дайын өніммен жабдықтауға келісім шарт жасалғаны және олардын толтырылуынын дұрыстығы.

  • Өнімді жөнелту құжаттарынын толтырылуынын дұрыстығы.

  • Жөнелтілген өнімге баға қойылу дұрыстығы.

  • Жабдықтауға жасалынған келісім шартқа сәйкес өнімді жабдықтаушыдын жеткізу бойынша шығындар төлемін ескере отырып босату бағасынын қойылуынын дұрыстығы.

  • Жөнелтілген өнім үшін банкке төлем талап тапсырмаларын берудін уақытында орындалуы.

  • Өнімді босату бойынша құжаттардын толтырылу дұрыстығы, егер өнім тікелей жабдықтаушынын қоймасынан босатылатын болса.

  • Дайын өнімнін қоймалық есебінің ұйымдастырылу дұрыстығы.

  • Өнімді (жұмыс, қызмет) жөнелту және сату аналитикалық және синтетикалықесебін жүргізудін дұрыстығы.

  • Өнімді жөнелту және сату бойынша бухгалтерлік жазулардын дұрыстығы.

  • негізгі қызметтен түскен кіріс бөлімшесінін шоттары бойынша жазулардын Бас кітап жазуларына және қаржы шаруашылық қызметінін нәтижелері туралы есеп беру формасына сәйкестігі.

Шаруашылық субъектінің қарызын аудиторлық тексерудің негізгі міндеті еңбек ақы есебін жүргізу тәртібін, оның бухгалтерлік есеп жағдайын және жалақы бойынша есептесулердің дұрыстығын тексеру болып табылады.

Еңбек ақы-бұл еңбек өлшемі мен тұтыну өлшеміне бақылау жасауды жүзеге асыруға көмектесетін маңызды экономикалық құрал. Шаруашылық субъектісінің түріне қарамастан әрбір қызметкердің кірісі субъект жұмысының түпкілікті нәтижелерін ескергенде, оның жеке үлесімен анықталады және салықтармен реттеледі. Еңбек ақы тұтынушы кірісінің үлкен бөлігін құрайды, сондықтан да сұраныстың мөлшеріне, тауардың тұтынысына және олардың бағасына елеулі әсер етеді.

Еңбек ақының номиналды және шынайы түрлері болады. Номиналды еңбек ақы дегеніміз жалдамалы еңбектің қызметкері өзінің күндік, апталық, айлық еңбегі үшін алатын ақша сомасы. Номиналды еңбек ақының мөлшеріне қарап табысының деңгейі жайында айтуға болады, бірақ тұтынудың деңгейі мен адамның әл-ауқаты жайлы айту мүмкін емес.

Шынайы еңбек ақы - алған ақшаға сатып алуға болатын өмірлік игіліктер мен қызметтердің жиыны. Ол номиналды жалақыға тікелей қатынаста және тұтыну заттары мен ақылы қызметтердің бағасы деңгейімен кері қатынаста болады.

Еңбек ақы өнімнің өзіндік құнының негізгі элементтерінің бірі болып табылады, сондықтан да еңбек ақы есебінің дұрыс ұйымдастырылуын аудиторлық тексеру еңбек өнімділігінің артуына, өнімнің өзіндік құнының кемуіне және еңбеккерлердің өмір деңгейінің жақсаруына себепші болады.

Қызметкерлермен есеп айырысу есебін аудиторлық тексерудің негізгі міндеттері:

  1. Еңбектің саны мен сапасын, шығарылым нормасының орындалуын, жұмыс уақыты мен жалақы қорын пайдаланылуын тексеру;

  2. Субъектінің әрбір қызметкеріне жалақыны дер кезінде және уақытылы есептеуді тексеру;

  3. Жалақыдан дер кезінде және дұрыс ұстап қалуды тексеру;

  4. Белгіленген мерзімдегі қызметкерлермен еңбекақы бойынша есеп айырысуды жүргізуді тексеру;

  5. Есептелген жалақыны өнімнің, жұмыстың, қызметтің өзіндік құнына дер кезінде және дұрыс енгізуді тексеру;

  6. Өндірістік процеске басшылық жасау операцияларына қажетті еңбек пен жалақы туралы деректерді алуды тексеру;

  7. Еңбек және жалақы бойынша статистикалық есептемені жасауды тексеру.

Шаруашылық қызметінің процесінде жұмысқа қабылдау және жұмыстан шығару нәтижесінде қызметкерлердің саны өзгереді, жұмысы бойынша ауысулар жүргізіледі. Сондықтан оны аудиторлық тексеру маңызды орын алады. Жалпы кәсіпорын бойынша, оның құрылымдық бөлімшелері бойынша қызметкерлердің саны туралы және осы санның өзгерісінің себептері туралы; жынысы, жасы, санаты, лауазымы, мамандығы, жұмыс стажы, білімі және басқа белгілері бойынша қызметкерлер құрамы туралы деректер алуды қамтамасыз етеді. Адам құрамын есепке алу үшін № Т-2 нысанындағы жеке карточка, ал ғылыми қызметкерлер үшін № Т-4 нысанындағы ғылыми қызметкерді есепке алу карточкасы қолданылады. Жұмысқа келген адамдар соңғы жұмыс орны туралы жазулар жазылған еңбек кітапшасын кадрлар бөліміне көрсетуі тиісті.

Аудитор қызметкерлер еңбек ақыдан басқа әлеуметтік сақтандыру қаражаттары есебінен еңбекке уақытша жарамсыздық жөніндегі жәрдемақыны алуды тексереді.

Негізгі және қосымша еңбек ақылар еңбек ақы қорын құрады. Еңбек ақы қорының құрамына еңбек ақының барлық түрлері сыйақылар, үстемелер, қосымша ақылар, заңға сәйкес қызметкердің жұмыс жасамаған уақытына есептелген ақша сомаларын қоса алғанда, ақшалай немесе натуралды нысанда есептелген жеке әлеуметтік жеңілдіктер қосылады.

Кәсіпорынның жоспарымен белгіленген, еңбек ақы төлеу шығыстарының сомасы еңбек ақының жоспарлы қоры деп аталады. Ал есепті кезеңде қызметкерлерге нақты төленуге тиіс еңбек ақының сомасы кәсіпорындағы еңбек ақының есептік қоры деп аталады.

Есептеу тәртібінің жаңдайы дебиторлық қарыздардың болуымен сипатталады, кәсіпорынның қаржы жағдайы тұрақтылығына елеулі ықпал жасайды.

Дебиторлық қарыздар - бұл сатып алушылардың, тапсырыс берушілерден еншілес серіктестіктердің және басқа да дебиторлардың төлеуге тиісті борыштары. Әрине кәсіпорын уақытында ақы төлеуге қабілеттілерге қызмет көрсетуге мүдделі. Ақтауға болатын және ақтауға болмайтын қарыздар бар. Ақтауға болатын берешекке мерзімі жетпеген немесе 1 айдан аспаған қарыздар жатады. Ақтауға болмайтын қарыздарға мерзімі асып кеткен қарыздарды жатқызамыз.

Дебиторлық қарыздар шаруашылық жүргізуші субъект активінің маңызды бөлігі болып табылады. Дебиторлық қарыздардың актвінің үш елеулі сипаттамалары бар:

  • ақша қаржысының тікелей немесе жанама өсуін құруға әсерін қамтамасыз ететін немесе табысты іске асырады;

  • активтер - субъект басқаратын ресурстар, әрі табысқа немесе жиынтық қызметтерге құқықтар заңды болуы тиіс немесе оны алудың заңды дәлелі болуы қажет;

  • болашақта алынатын, бірақ қазіргі уақытта ксіпорын бақылауында болатын табыстар активтерге жатады.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Похожие:

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
ОӘК Қазақ инженерлік- техникалық академиясының оқу- әдістемелік комиссиясымен мақұлданған
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
ОӘК Қазақ инженерлік- техникалық академиясының оқу- әдістемелік комиссиясымен мақұлданған
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
ОӘК Қазақ инженерлік- техникалық академиясының оқу- әдістемелік комиссиясымен мақұлданған
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
ОӘК Қазақ инженерлік- техникалық академиясының оқу- әдістемелік комиссиясымен мақұлданған
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі қазақ инженерлік-техникалық академиясы «БАҒалау және бизнес» кафедрасы
«050908 Бағалау» мамандықтарына Мемлекеттік Білім Стандарттарына сәйкес және Білім және Ғылым Министрлігі жанындағы 06. 06. 2006...
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі Қазақ инженерлік – техникалық Академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
«Бағалау және бизнес» кафедрасының аға оқытушысы, Жуматаева Бақытжамал Әшімқызы
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
Бұл бағдарлама «Маркетинг» пәнін оқитын экономикалық мамандықтардың студенттері үшін бастапқы бастауышы болып табылады
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
СОӨЖ және сож тапсырмалар жүйесінің мақсаты, білімді жетілдіру және нақты талдау жасау, тариха және қазіргі кездегі жағдайларды,...
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі Қазақ инженерлік – техникалық Академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
Жуматаева Бақытжамал Әшімқызы, аға оқытушы, «Құрылыстағы бухгалтерлік есеп» пәнінен оқу-әдістемелік кешен
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Қазақ инженерлік-техникалық академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы iconҚазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі Қазақ инженерлік – техникалық Академиясы «Бағалау және бизнес» кафедрасы
«Жерді бағалау және жер кадастры» оқу-әдістемелік кешен оқу жоспары мен пәннің талаптарына сәйкес құрастырылған және пәнді оқып білуге...
Разместите кнопку на своём сайте:
kk.convdocs.org



База данных защищена авторским правом ©kk.convdocs.org 2012-2017
обратиться к администрации
kk.convdocs.org
Главная страница